Chữ Thái ở Việt Nam

By

1

Chữ Thái ở Việt Nam



Cầm Trọng

Chương trình Thái học Việt Nam

Viện Việt Nam học và Khoa học Phát triển

Đại học Quốc gia Hà Nội




Theo cuộc tổng điều tra dân số ở Việt Nam do Tổng cục Thống kê tiến hành ngày

1/4/1999 dân tộc Thái có 1 328 725 người đông thứ ba sau người Kinh và Tày.

I. Các mẫu tự Thái ở Việt Nam

Ở Việt Nam Thái là dân tộc thiểu số có tiếng nói và sớm có chữ viết riêng. Theo cuốn

Quan Tô Mương (kể chuyện Mường) thì chữ Thái Đen dòng Tạo Xuông Tạo Ngần ở đất

Mường Lò (nay là huyện Văn Trấn và thị xã Nghĩa Lộ - Yên Bái) đã có từ thế kỉ XI.

Có lẽ do trước đây kém tiếp xúc giữa các vùng nên người Thái đã cho ra đời 8 loại

hình kí tự cổ khác nhau. Tuy nhiên cả 8 loại hình kí tự ấy đều bén rễ từ một gốc chữ

Sanscrit (Ấn Độ) thông qua mẫu tự Khmer. Chúng hoàn toàn giống nhau về nguyên tắc dùng

phụ âm nguyên âm để ghép vần ghi được âm tiết Thái. Tám loại hình kí tự cổ đó là:

1. Chữ Thái Đen ở các huyện thuộc tỉnh Lai Châu Điện Biên Sơn La Yên Bái Lào

Cai.

2. Chữ Thái Trắng ở huyện Phong Thổ.

3. Chữ Thái Trắng ở huyện Mường Lay Mường Tè (Điện Biên).

4. Chữ Thái Trắng ở huyện Phù Yên.

5. Chữ Thái Trắng ở huyện Mộc Châu (Sơn La) Mai Châu Đà Bắc (Hoà Bình).

6. Chữ Thái Đen - Tay Thanh ở miền Tây Thanh Hoá và Nghệ An.

7. Chữ Thái ở Châu Quỳ (Ngệ An).

8. Chữ Thái mang tên Lai Pao ở huyện Tương Dương (Nghệ An).

II. Chữ Thái trong lịch sử

II.1. Trước khi thực dân Pháp xâm lược đất nước và miền quê

hương

Chắc chắn chữ Thái là phương tiện duy nhất để ghi chép các thông tin kinh tế xã hội

văn hoá của dân tộc. Và như thế chữ Thái cổ đã trở thành di sản văn hoá của tộc người và

nhân dân Thái.

2

II.2. Trong thời kì Pháp thuộc và tiền khởi nghĩa tháng 8/1945

Năm 1943 một giáo sĩ đạo tin lành tên là Jean Funé đã đến thị xã Sơn La để truyền

đạo. Ông đã cùng một số trí thức Thái nghiên cứu và cải tiến chữ Thái Đen để phổ biến kinh

thánh. Việc không thành vì người Thái không ai theo đạo.

Chữ Thái tuy không được đem ra dạy ở trường sở nhưng lại được dùng một cách rộng

rãi trong sinh hoạt hàng ngày. Mọi công văn giấy tờ ở cấp Châu Mường (tương đương với

huyện ngày nay) đều dùng tiếng và chữ Thái.

Từ trong nhà tù đế quốc Pháp các chiến sĩ cách mạng đã học chữ Thái và tiếng Thái.

Chính từ ngục thất ngày ấy đã vọng ra bài ca cách mạng bằng chữ Thái:

      Bây giờ chúng ta cực khổ

        Gạo cơm chẳng có ăn vào rừng đào củ mài

         Nhưng núi rừng củ mài rồi cũng hết

       Làm không ra vợ con còm cõi

        Thuế không đủ lại còn phu lính

      Hỡi anh em! Thái ta hãy đứng lên

Nguyễn Văn Trân

Sáng tác năm 1941 ở ngục tù Sơn La

Trong thời kì vận động cách mạng tiền khởi nghĩa tháng 8/1945 Hội người Thái Cứu

quốc đã xuất bản tờ báo Lắc Mường (cột trụ đất nước) bằng chữ Thái "    ...

           ..." (Đừng chia rẽ Thái Kinh.. hãy cùng nhau

noi gương quân du kích ở bên Việt Bắc đánh đuổi Nhật...)

II.3. Trong kháng chiến chống thực dân xâm lược Pháp và can

thiệp Mĩ (1946-1954)

Phía ta

vẫn tiếp tục dùng chữ Thái như một phương tiện để tập hợp lực lượng kháng chiến

chống thực dân Pháp và can thiệp Mĩ. Là người Thái đương thời có mấy ai không thuộc bài

thơ "Ta có lòng cảm tử ta không sợ" của Chu Văn Thịnh:

       Lòng quả cảm vốn sẵn ta nào sợ

         Xung phong giết quân ác chẳng hề run

       Liều mình vào nơi bom đạn súng

       Đem lòng gan xem thường chết để giết giặc

         Vỗ ngực hừng hực giết giặc Tây gian ác

       Ngàn đồng lòng gan dạ để giết giặc

           Lần này ta giết giặc để giành lấy đất nước

thân yêu của ta đó!

Tiếp đó là những bài thơ vận động kháng chiến bằng chữ Thái của các nhà thơ: Lò Văn

Mười Hoàng Nó Lương Quy Nhơn Cầm Biêu... Bài thơ nào cũng sôi sục đầy khí phách

của một dân tộc anh hùng.

3

Năm 1953 theo gợi ý của Bác Hồ muôn vàn kính yêu cụ Sa Văn Minh Lò Văn San

nguyên đại biểu quốc hội khoá I đã tập hợp trí thức người Thái để thành tổ chức trực thuộc

Ty Giáo dục Sơn La về sau là Sở Giáo dục khu Tây Bắc để nghiên cứu thống nhất chữ Thái.

Phía địch

Sau khi tạm chiếm vùng Tây Bắc năm 1948 người Pháp và chính quyền tay sai đã

không dùng chữ Thái cổ nữa thay vào đó là bộ chữ Thái la tinh do chuyên gia Pháp tên là

Martini đứng đầu. Mẫu tự la tinh này lấy chữ Pháp làm nền dùng tiếng Thái Trắng ở Mường

Lay làm chuẩn và vẫn giữ cấu trúc phụ âm đôi gồm tổ thấp và tổ cao.

II.4. Sự ra đời của chữ Thái Thống nhất và Cải tiến

Trước tiên xin khẳng định một điều rằng việc thống nhất và cải tiến chữ Thái ở vùng

Tây bắc vốn có các mẫu tự: 1 2 3 4 5 khác nhau không phải là tự phát mà là sản phẩm

của cách mạng do Đảng Chính phủ và Bác Hồ chủ trương. Ban lãnh đạo khu uỷ Tây Bắc cũ

là cơ quan lãn hđạo trực tiếp chính quyền khu tỉnh cụ thể là Sở và các Ti Giáo dục là cơ

quan tổ chức thực hiện. Việc thực hiện chủ trương này diễn ra hai quá trình liên tục:

II.4.1 Chữ Thái thống nhất

Cuối năm 1953 bộ chữ Thái mang tên Thống nhất ra đời. Chúng ta có thể coi đây là

bước đi ban đầu. Sau khi đem bộ chữ này đi dạy ở các lớp bổ túc văn hoá và cấp I phổ thông

với 41 cơ sở trường lớp niên khoá 1956-1957 trong toàn khu; sau khi đúc thành thỏi chữ

bằng hợp kim chì thiếc chữ Thái Thống nhất được xếp thành bản chữ in máy (typography)

đã bộc lộ nhiều nhược điểm cần được cải tiến và làm cho khoa học thêm một bước.

II.4.2 Chữ Thái cải tiến

Năm 1957 bộ phận nghiên cứu chữ Thái của khu Tây Bắc lại bắt đầu tiến hành công

việc. Cuối năm 1958 bộ chữ Thái Thống nhât mang tên Chữ Thái Cải tiến ra đời. Các lớp

học chữ Thái trong toàn khu tự trị Tây Bắc cũ tiếp tục được duy trì phát triển và nhanh

chóng chuyển đổi sang dùng bộ chữ cải tiến trong các niên khoá từ năm 1957-1958. Phương

tiện in ti pô không dùng được nên buộc lòng bộ phận tu thư của khu Tự trị tây Bắc thời bấy

giờ đã phải dùng phương pháp viết tay để chụp in trên bản kẽm (zincography). Chữ Thái

Cải tiến với chương trình học song ngữ được gọi là chương trình học xen kẽ thời đó đã có

tác dụng rất tốt. Ngày 27/11/1961 thay mặt Hội đồng Chính phủ Thủ tướng Phạm Văn Đồng

đã kí Nghị định số 206/CP cho phép vùng người Thái sử dụng chữ Thái.

Bộ chữ này có những ưu điểm sau:

1. Phát huy đầy đủ tính truyền thống của các bộ chữ Thái cổ. Đó là việc giữ nguyên tổ

hợp phụ âm cặp đôi mang hai thanh điệu thấp được gọi là tổ thấp và cao được gọi

tổ cao. Tiếp thu và giữ nguyên các cặp phụ âm để ghi âm đặc biệt của người

Thái Trắng ở Lai Châu là : ts f (đọc mím môi bật hơi) kh (đọc cong lưỡi bật tắc

hơi). Thêm vào 2 cặp phụ âm mới g (gờ) gh và r (đọc rung lưỡi). Vì mỗi cặp phụ

âm đã mang hai thanh điệu thấp (tổ thấp) và cao (tổ cao) nên chữ Thái cải tiến đã

đưa ra hai kí hiệu e và j đặt ở cuối mỗi đơn vị ngữ vựng mang đầy đủ âm tiết của

một từ căn biểu thị một ý nghĩa của ngôn ngữ. Trong khi không có bộ chữ Thái cổ

nào có kí hiệu thanh điệu thì bộ chữ Thái cải tiến đã giải quyết một cách cơ bản và

chính xác điều đó bằng cách thêm hai kí hiệu:  và . Tiếng Thái Đen và Thái Trắng

phía bắc có 6 thanh điệu được ghi theo thứ tự cung bậc như ví dụ sau

4

Tổ thấp Tổ cao

 (ma) con chó  (mã) về lại

 (má) ngâm gạo  (mà) sông Mã

 (mả) đạn súng  (mạ) ngựa

2. Do có đầy đủ hệ thống nguyên âm kép và đơn chẳng hạn ia iê ê; ua uô ô

ưa ươ và ơ ă () và ơ nên bộ chữ này có thể ghi tất cả các nét đặc thù của tiếng nói

và giọng nói từng vùng thổ ngữ.

3. Học xong chữ cải tiến người ta vẫn có thể đọc được tất cả các dạng mẫu tự cổ.

Đương nhiên để thực hiện được việc này đòi hỏi người biết chữ Thái cải tiến phải

có bảng đối chiếu so sánh khoa học đơn giản dễ hiều và rõ ràng.

4. Các con chữ được nhất loạt xếp hàng ngang không viết theo cách đặt nguyên âm

trên dưới như các bộ chữ cổ. Do đó bộ chữ này đã đi gần với bảng chữ quốc ngữ.

Bây giờ để tiến tới có một bộ chữ Thái thống nhất hoặc gọi là chữ Thái chuẩn hoá cho

các vùng Thái tôi xin giới thiệu bộ chữ Thái cải tiến mang đầy đủ cơ sở khoa học và pháp lí

từ năm 1961 để trình bày như sau.

II.5 Bảng hệ thống phụ âm (Tô)

ST

T

Quốc

ngữ

Cách

đọc

Tổ

thấp

Tổ

cao

1 b bo  

2 c k q co  

3 ch tr cho  

4 kh kho  

5 d gi r do  

6 đ đo  

7 h ho  

8 l lo  

9 m mo  

10 n no  

11 nh nho  

12 ng ngh ngo  

ST

T

Quốc

ngữ

Cách

đọc

Tổ

thấp

Tổ

cao

13 o o  

14 p po  

15 ph f pho  

16 s x xo  

17 t to  

18 th tho  

19 v vo  

20 g gh go  

21 r ro  

22 ts tso  

23 kh kh o  

24 f fo  

5

Chú ý

Nếu bảng hệ thống phụ âm (Tô) này được thừa nhận trong bộ chữ thống nhất của người

Thái ở Việt Nam thì khi áp dụng vào các vùng thổ ngữ Thái sẽ có những thuận lợi và không

thuận lợi sau:

1. Tuyệt đại bộ phận dân tộc Thái kể từ cán bộ trung cao cấp của Đảng và Nhà nước từ tiến

sĩ đến những người bình thường đang sinh sống ở làng bản trong 8 tỉnh: Yên Bái Lào

Cai Sơn La Lai Châu Điện Biên Hoà Bình Thanh Hoá Nghệ An và rải rác ở vùng Tây

Nguyên đang không biết hoặc biết bập bõm chữ Thái mà bắt tay vào học tiếng với việc

sử dụng văn tự Thái thống nhất thì hoàn toàn thuận lợi không có điều gì phải bàn. Đối

với họ chữ Thái thống nhất hoàn toàn đồng nghĩa với chữ Thái của dân tộc Thái ở Việt

Nam vậy.

2. Số ít người đang biết chữ Thái cổ ở mức có thể sử dụng để biểu đạt tư duy tình cảm của

mình chắc sẽ có thuận lợi hoặc trở ngại sau:

Các vùng Thái Trắng Bắc Nam và nhóm Thái Đen - Tay Thanh ở miền Tây Thanh

Hoá Nghệ An thì chỉ cần xem bảng đối chiếu rồi chuyển đổi nét viết từ chữ cổ sang

kiểu chữ thống nhất. Điều đó có khác nào chữ viết thường chuyển sang chữ viết hoa

trong quốc ngữ.

Đối với người Thái Đen ở Tây Bắc [trừ nhóm Tay Vạt (Yên Châu Sơn La)] sẽ phải

phân biệt và viết đúng những tiếng có phụ âm đầu: l và đ; v và b - ví dụ: đay (thang)

và lay (chảy); van (ngọt) và ban (bừa ruộng).

Đối với người biết chữ Thái Quỳ Châu cổ thì cần xem tập đối chiếu giữa mẫu tự Thái

thống nhất với chữ Thái Quỳ Châu do Chương trình Thái học Việt Nam (Viện Việt

Nam học và Khoa học phát triển - Đại học Quốc gia Hà Nội) để chuyển đổi một cách

cơ bản với 2 lí do:

Mẫu tự cổ Quỳ Châu mang đặc điểm nửa Hán tự nửa Thái tự nên cách viết thì

theo hàng dọc từ trên xuống dưới và từ phải sang trái. Ngược lại bộ chữ Thái cải

tiến mà tôi dùng làm căn cứ để giới thiệu ở đây lại viết từng hàng theo chiều

ngang của trang giấy như kiểu chữ quốc ngữ.

Hệ thống phụ âm của chữ Thái Quỳ Châu cổ có 29 chữ cái trong khi bộ chữ Thái

cải tiến lại có 48 chữ cái xếp thành 24 cặp để tạo thành tổ thấp và tổ cao mang

thanh điệu khác nhau. Ngược lại bảng hệ thống phụ âm của mẫu tự Quỳ Châu cổ

chỉ có 8 cặp đôi tương đương là: co ho o mo xo to nho pho. 13 chữ khác thì

đứng lẻ hoặc ở hệ thống tổ thấp như: bo đo no kho tho go qo; hoặc ở tổ cao

như: do. lo. vo ngo pho.

6

II.6 Bảng hệ thống nguyên âm và ghép vần (may và poọng)

TỔ HỢP VỚI 8 PHỤ Stt. Quốc ÂM CUỐI

ngữ

Cách

đọc

Tổ

hợp 1

phụ

âm

: c ch : p : t : m : n :ng

nh

:i y :o

u

1 a ca

ka  

       

2 ă căng  

     

3 â câng  

      

4 o o  

      

5 ô cô

công  

      

6 ơ cơ  

      

7 e ke  

      

8 ê kê  

      

9 i ki  

      

10 u cu  

      

11 ư cư  

       

12 oa kavo

 

      

13 ia iê kia  

      

14 ua

uô cua  

      

15 ưa

ươ cưa  

      

16 oe que  

   

17 uê quê  

   

18 au cau

lọm 

19 ay kay 

7

TỔ HỢP VỚI 8 PHỤ Stt. Quốc ÂM CUỐI

ngữ

Cách

đọc

Tổ

hợp 1

phụ

âm

: c ch : p : t : m : n :ng

nh

:i y :o

u

20 aư caư 

21 uya

uyê quya  

 

22 uy quy  



Kí tự được dùng trong bảng hệ thống nguyên âm và ghép vần này là kí hiệu cho một phụ âm có thể được đặt vào vị trí đó. Vì  vừa là kí hiệu phụ âm vừa là kí hiệu nguyên âm nên cần phải lưu ý tính chất đại diện

của nó được viết trong bảng này.

Khi bộ chữ Thái cải tiến này trở thành chữ thống nhất được người Thái ở khắp nơi học

và dùng để ghi âm theo thổ ngữ của vùng mình thì sẽ có các hiện tượng sau đây xảy ra:

1. Với nhóm Thái Đen ở miền Tây Bắc thì hoàn toàn thuận lợi vì tiếng của họ có đầy đủ cơ

số nguyên âm đơn kép như trong bộ chữ Thái cải tiến.

2. Với nhóm Thái Trắng ở các huyện: Quỳnh Nhai (Sơn La) Mường Lay Mường Tè (Điện

Biên) Phong Thổ (Lai Châu)... do tiếng nói không có nguyên âm kép mà qui về nguyên

âm đơn trong các trường hợp:

- ia iê ê

- ua uô ô

- ưa ươ ơ

Như vậy khi viết người ta chỉ cần dùng một nguyên âm đơn ê ô ơ. Ví dụ

Thái Đen nói và viết

          Hê pên phua pên mia cọ báu hê dệt hươn

Dịch: Chưa thành chồng thành vợ cũng chưa làm nhà

Thái Trắng miền Bắc nói và viết:

         

Hê pin phô pin mê cọ báu hê dệt hơn

3. Cũng tương tự như vậy với tiếng Thái Trắng ở Phong Thổ (Lai Châu) không có nguyên

âm kép oa ( ) nên qui hết về nguyên âm a. Ví dụ nói "con nai" là tô cang và viết là 

 không nhất thiết phải viết như tất cả các nhóm Thái là tô quang (   ).

4. Cũng tương tự như thế với tiếng Thái ở Phù Yên Mộc Châu (Sơn La) Mai Châu Đà

Bắc (Hoà Bình) nhóm Tay Mương Tay Thanh ở miền Tây Thanh Hoá Nghệ An do

tiếng nói không có nguyên âm kép aư mà qui tất cả thành ơ. Khi dùng chữ này thì chỉ cần

viết một trong hai nguyên âm  hoặc  . Ví dụ: hua chơ (trái tim) thì viết thành  (hua

chaư) hay  (hua chơ) đều được.

8

II.7 Thanh điệu và dấu

II.7.1 Hai kí hiệu: e (mai nưng - dấu một) và j (mai xoong - dấu hai) rất khớp với tiếng

nói của hai nhóm Thái Đen và Thái Trắng miền bắc Tây Bắc. Ví dụ:

 (can) việc  (cán) đòn gánh

 (cán) vệt khoang  (căn) bờ (ghét bụi dính)

 (cản) cuống (tầu lá)  (cạn) vỡ (bờ ngăn)

II.7.2 Các nhóm Thái khác - vì tiếng nói có 5 thanh hoặc ít hơn lại không theo thứ tự

như thí dụ trên có lẽ bước đầu chưa nên máy móc sử dụng hai dấu e vvà j mà hãy dùng bộ

chữ này được xem như chữ thống nhất để ghi âm thổ ngữ của mình tạm thời không có dấu

thanh như các bộ mẫu tự Thái cổ. Cho đến khi mọi người đã có thói quen tức có đủ trình độ

kĩ năng kĩ xảo chúng ta sẽ dần dần đưa ra các giải pháp thích hợp riêng cũng chẳng muộn

gì.

Trình bày bộ chữ Thái cải tiến ở vùng Tây Bắc tôi mong muốn Hội nghị chúng ta sẽ

có một bộ chữ Thái Thống nhất để ghi âm một cách thuận lợi nhất đầy đủ nhất các thổ ngữ

Thái hiện có. Cách trình bầy của tôi là hoàn toàn nhằm thực hiện phương châm: thống

nhất mẫu tự không thống nhất tiếng nói. Không có loại hình thổ ngữ nào có thể được

chọn làm âm chuẩn mà chỉ có một bộ chữ thống nhất toàn Thái.

III. Việc thống nhất chữ Thái và yêu cầu được sử dụng

Kể từ khi thực hiện Quyết định 153/CP (20/08/1969) của Chính phủ tạm hoãn việc dạy

chữ Thái để tiếp tục nghiên cứu thêm đến nay đã ngót 33 năm chữ Thái ở Việt Nam bất kể

dạng nào kể cả bộ chữ phiên âm được gọi là La tinh (1980) đều không được học và sử dụng

như một phương tiện truyền thông biểu đạt tư duy bằng ngôn ngữ văn tự chính thống trong

xã hội.

Song nếu chúng ta cùng nhau nhận thức thực trạng và hiểu sâu về tâm lí văn hoá người

Thái một trong 54 dân tộc của nước nhà thì rõ ràng dân tộc này hiện vẫn giữ ở chừng mực

nhất định các con chữ của cha ông mình. Có thể thấy ở Sơn la Lai Châu Điện Biên Văn

Trấn thị xã Nghĩa Lộ (Yên Bái) người ta vẫn dùng chữ Thái cổ hoặc chữ Thái cải tiến

(1958-1959) để ghi chép những công việc cần thiết trong cuộc sống gia đình và bản làng.

Đồng bào Thái ở nước ngoài vẫn thường xuyên gửi thư bằng chữ Thái về cho bà con mình ở

trong nước. Năm 1993-1994 ở miền Tây Thanh Hoá đã rộ lên phong trào học chữ Thái do cố

chủ tịch Hà Văn Ban đề xướng. Và gần đây vào những tháng cuối năm 2001 Hội đồng nhân

dân huyện Mai Châu tỉnh Hoà Bình đã thực hiện nghị quyết học chữ Thái cổ trong khi chờ

đợi sự thống nhất chữ Thái.

Đứng trước tình hình như thế ta đã ứng xử như thế nào?

1. Năm 1980 Viện Ngôn ngữ học thuộc Viện Khoa học Xã hội Việt Nam (nay là Viện

Khoa học Xã hội) đã tập hợp một số chuyên gia trong đó chỉ có 3 người là người Thái

biết chữ và tiếng Thái để xây dựng bộ chữ Thái la tinh. Tôi là một trong những người

được trưng tập trực tiếp làm việc này luôn luôn gọi đây là việc dùng chữ quốc ngữ để

qui ước lại trong phiên âm riêng tiếng nhóm Thái Đen ở Tây Bắc. Việc làm quá dễ vì

chẳng phải suy nghĩ gì. Tôi nhớ rõ ràng nhóm chúng tôi hội ý với nhau 2-3 ngày gì đấy

đã xong ngay bộ chữ. Thời đó Viện Ngôn ngữ học cơ quan chủ trì đã đưa ra giải thích

rằng đây là chữ dùng để "bắc cầu" sang học chữ quốc ngữ cho dễ. Sau đó ông Hoàng

9

Xuyên đã thay mặt Uỷ ban nhân dân tỉnh Lai Châu kí quyết định công nhận bộ chữ la

tinh này. Năm 1989-1990 Viện Ngôn ngữ học và Uỷ ban nhân dân tỉnh Sơn La đã cho ra

đời cuốn Từ điển Thái-Việt của hai tác giả: Hoàng Trần Nghịch - Tòng Kim Ân biên

soạn Nhà xuất bản Khoa học xã hội - Hà Nội phát hành năm 1990. Đây là tác phẩm duy

nhất viết bằng bộ chữ Thái phiên âm hay la tinh. Đến nay tôi có thể nói rằng bộ chữ đã

trôi đi theo năm tháng dư luận người Thái Đen ở Sơn La Điện Biên chẳng bàn luận tốt

xấu gì. Có lẽ họ phản đối nhất là dùng dấu thanh ngã và huyền vào thanh cao và giữa của

tổ cao; dùng g gh ng ngh... là những chỗ ngay trong hệ quốc ngữ la tinh cũng cảm thấy

bất hợp lí v.v...

2. Các năm học 1996-1997 1997-1998 1998-1999 được sự tài trợ của quĩ Toyota thông

qua tổ chức phi chính phủ "Hỗ trợ phát triển văn hoá giáo dục cho vùng dân tộc và miền

núi" (HEDO) Sở Giáo dục và Đào tạo tỉnh Sơn La đã xây dựng mô hình dạy học song

ngữ Việt-Thái. Họ đã cho áp dụng dạy thí điểm tại trường tiểu học xã Chiềng Xôm. Tôi

được anh em ở Sở Giáo dục và Đào tạo Sơn La biếu một số sách giáo khoa và xin ý kiến

đóng góp. Tôi thấy anh em đã dùng bảng hệ thống chữ Thái thống nhất (1955) viết lại

theo cách ghép vần của chữ cổ trong đó có lấy dấu mang tên ếch thô của chữ Lào làm kí

hiệu thanh điệu và gọi tên chữ Thái cải tiến (1958-1959) là mai nưng mai xoong. Như

vậy là "râu ông nọ cắm cằm bà kia" và vô hình trung lại tạo ra một bộ chữ mới cho người

Thái Đen. Tôi biết một trăm phần trăm là không hợp lí nhưng tôi vẫn ủng hộ vui vẻ. Bởi

vì nhờ có việc học và dạy chữ Thái mà nhóm người là đàn em của mình có thêm nguồn

thu nhập. Việc làm này đã truyền lan sang Điện Biên Sở Giáo dục và Đào tạo của tỉnh

đã nhanh chóng dùng sách của Sơn La để dạy thí điểm tại trường tiểu học Bình Minh xã

Chiềng Sinh huyện Tuần Giáo. Thật lạ sau khi biết đọc viết viết học sinh ở đây đã

không dùng dấu ếch thô của chữ Lào mà quay sang dùng dấu e và j (mai nưng mai

xoong) của chữ Thái cải tiến (1958-1959).

Việc làm trên của tỉnh Sơn La Điện Biên đã được Uỷ ban Dân tộc và miền núi UNICEF

- Dự án phát triển dân tộc thiểu số tổng kết lại với báo cáo nhan đề: "Tiếng Thái và tình

hình dạy học tiếng Thái ở các tỉnh Sơn La Điện Biên - Khái quát thực trạng và đề xuất"

- Hà Nội tháng 12/1999. Bản báo cáo không nói tới việc dùng chữ Thái gì để biên soạn

chương trình sách giáo khoa và phương tiện trong dạy học nhưng lại có những nhận

định vô cùng sắc bén về việc sử dụng tiếng Thái. Đọc kĩ báo cáo tôi rất thú vị và vô

cùng thông hiểu về những nhận định như:

..."Theo quyết định 153/CP (1969) việc dạy chữ cải tiến trong trường sở tạm dừng và

toàn bộ các trường tiểu học ở vùng Thái đều dạy thẳng chữ phổ thông từ cấp I (từ lớp vỡ

lòng đến lớp 4). Nguyên nhân ngừng học xen kẽ có thể nhiều nhưng điều cơ bản là chất

lượng học tập của học sinh không đạt được như ý muốn. Đương nhiên cách suy diễn này

chắc gì đã đúng vì hiện nay người Thái cũng như người Tày Nùng đã được học thẳng

chữ phổ thông từ lớp 1 không phải "phiền lòng" vì xen kẽ nữa nhưng chất lượng học tập

rõ ràng không hơn gì trước kia là mấy. Bây giờ mới rõ "đi vòng" hay "đi tắt" đều gặp

nhau ở ngã ba "ngã ba song ngữ" cái "ngã ba" cần nghĩ cách khắc phục dù bằng cách

nào"... (trang 11). Như vậy về học tiếng Thái chắc ta không nên làm nữa mà có thể

khẳng định rằng nếu cứ để tình trạng này kéo lê đi theo năm tháng của lịch sử thì người

Thái sẽ không thành người Kinh và cũng chẳng thành người Thái nốt. Bởi một lẽ tiếng

mẹ đẻ không tự nó trở thành văn hoá nếu không được người ta học và sử dụng nó như

một công cụ văn hoá.

3. Năm 1995 cố giáo sư Cầm Cường Chủ nhiệm chương trình Thái học Việt Nam đã cùng

với nhà nghiên cứu Ngô Thế Long và Ngô Thế Lân đưa bộ chữ Thái vào máy vi tính.

Việc làm này rất tốt vì đây là sáng kiến của Việt Nam đã đặt viên gạch vào vị trí xếp

10

hàng trong quá trình biến bộ chữ Thái thành bộ mã chữ quốc tế. Song thật đáng tiếc khi

đi công tác được tiếp xúc với chữ Thái lan giáo sư Cầm Cường đã nhanh chóng đem bộ

chữ Thái Việt Nam đi gần với mẫu tự của quốc gia này. Như vậy giáo sư lại cho ra đời

một bộ chữ mới nữa cho người Thái ở nước ta. Cũng may bộ chữ vừa xuất hiện tỉnh

Sơn La đã phản ứng ngay rằng việc đưa chữ Thái vào máy tính là hoàn toàn đúng nhưng

không tán thành bộ chữ của giáo sư Cầm Cường.

4. Để tiếp tục công việc tôi đã cùng ông Ngô Trung Việt ở cơ quan mã chuẩn Việt Nam đề

nghị đưa bộ chữ Thái cải tiến vào bộ kí tự mã hoá quốc tế ISO 10646 và Unicode. Tháng

3/1999 chúng tôi được mời sang Nhật Bản để trình bày về việc làm này với nhóm công

tác ISO-IEC/JTC1/SC2/WG2 chuyên phụ trách việc mã hoá các chữ trên thế giới vào bộ

kí tự ISO 10646 và Unicode. Nhóm công tác này đã chấp nhận đề nghị về mã hoá chữ

Thái cải tiến của chúng ta nhưng yêu cầu có thêm thời gian nghiên cứu và thêm các khảo

sát kĩ thuật để cho chín muồi vấn đề. Vì vậy vấn đề vẫn còn được treo đấy.

5. Năm 2000 Chương trình Thái học Việt Nam (Viện Việt Nam học và Khoa học phát

triển) tiếp tục theo đuổi Chương trình nghiên cứu chữ Thái của mình đã đặt ra từ năm

1994.

6. Năm 2001 sau nhiều năm phấn đấu Đại học Quốc gia Hà Nội đã đứng ra làm chủ quản

More...

Thơ vui ngày hoa tặng cánh mày râu

By

 

Thơ vui ngày hoa tặng cánh mày râu
                                                              
Lò Cao Nhum



Làm phụ nữ thích thật

Có ngày vui tháng ba

Có ngày hoa tháng mười

Làm phụ nữ vui thật.


Ngày chị em reo ca

Đàn ông mơ không ra

Các hàng hoa lên giá

Đố anh nào kêu ca.


Làm phụ nữ sướng thật

Bao nhiêu là tiếng khen

Bao nhiêu là lời tán

Ngọt thơm suốt cả đêm.


Cánh đàn ông cả thèm

Được ngày hoa như thế

Được là chị là em

Được là bà là mẹ


Được thế giới chia sẻ

Được cả nước đầu tư

Tha hồ kén sinh đẻ

Tha hồ chọn vi vu.


Nhưng nên nhớ điều này

Cái ngày vui như thế

Các hàng hoa lên giá

Cả năm được mấy ngày.


Ngày vui ngắn chẳng tày

Về còn lo con nhỏ

Còn trăm ngày giặt giũ

Còn nghìn đêm khóc thầm.


Phụ nữ vốn rộng lòng

Đàn ông đừng hẹp bụng

Phụ nữ đáng thưởng lắm

Ngày nào cũng ngày hoa.


  

More...

Về Nha Trang nhớ bạn Nguyễn Anh Đài

By

 

Bạn ở Nha Trang


Thân gửi Nguyễn Anh Đài


Bạn tôi

ngày tiếp quản

đầu cánh thư nào

cũng có

Nha Trang.


Tôi đến

ba mươi năm rồi

Nha Trang

ngày giải phóng

pháo hoa

nở tím tía bầu trời.


đâu bạn ơi?

ba mươi năm

gió biển

sóng biển

dội vào

tôi

trong suốt.

More...

Chút kỷ niệm với bác Nhã Long

By

 

Thơ cho bạn vong niên


Kính tặng bác Nhã Long ngày bác về hưu


Trăm năm tính cuộc vuông tròn

Bác nay cũng đã vác mòn đôi vai

Ngày thì rộng tháng thì dài

Ước chi tóc bác chưa hai thứ màu.


Thôi thì có trước có sau

Còn em còn bác còn nhau những ngày

Mấy mùa mưa nắng còn đây

Phòng em phòng bác ấm ngày lạnh đêm.

Khi vui hối hả trăng lên

Khi buồn ngồi quán cháo đêm bần thần.


Thôi thì xối xả tấm thân

Cũng là vì nước vì non Hoà Bình

Yêu nền văn hoá nguyên sinh

Yêu mây yêu núi chắt mình thành thơ.


Ngày mai sông Nhuệ sông Đà

Thường rang* còn níu đôi bờ ngược xuôi

Ngày mai em bác xa thôi

Em ngồi phía núi bác nơi thị thành

Xoay trần với cuộc mưu sinh

Hưu còn chưa nghỉ nghĩa tình càng không

Tiễn chân biếu bác mấy dòng

Thay cho quà cáp tấm lòng thảo thơm.

.............
*Thường rang: Một làn điệu dân ca Mường

More...

CÂU CHUYỆN BIÊN TẬP

By

 

CÂU CHUYỆN BIÊN TẬP

Nguyễn Trọng Tạo





            Nếu nói "không có chế độ kiểm duyệt nào thông mình cả" như Lunacharsky (dẫn theo Đỗ Kh.) chắc không sai. Nhưng biên tập thì nhiều khi cần thông minh hơn cả người viết. Bởi người viết lắm khi sai lỗi chính tả dùng từ thiếu chính xác hoặc sai cả văn phạm - ngữ pháp (nếu không chủ ý). Nhiều sự kiện cũng nhớ viết sai cả nội dung lẫn thời gian. Nhiều câu viết ngô nghê hoặc vô duyên. Nhiều đoạn viết thừa dài dòng lẩm cẩm. Ngay cả trích dẫn cũng chưa hẳn đã chính xác...vân vân và vân vân. Chính vì thế mà người ta mới cần tới người- nhà biên tập. Nhà biên tập càng thông minh và cẩn trọng càng phát hiện được nhiều "lỗi" của người viết.

Nhà thơ Huy Cận có lần đã cảm ơn người thợ sắp chữ nhà in khi họ sắp sai một chữ trong thơ ông đó là chữ "tưới" họ lại sắp thành chữ "tươi" (mất dấu sắc). Cảm ơn vì họ đã làm cho câu thơ của Huy Cận hay hơn ông viết. Và ông tâm đắc với câu thơ bị-được in sai: Mưa xuân tươi tốt cả cây buồm. Nếu người biên tập thông minh cũng có thể biên tập chữ "tưới" của Huy Cận thành chữ "tươi" tất nhiên là phải trao đổi với ông và chắc là ông sẽ tâm đắc.

Do việc làm báo và làm sách tôi cũng đã nhiều năm "phải" biên tập bài vở của nhiều tác giả. Phải nói thật rằng có những bài viết "OK" ngay không phải sửa gì cả nhưng có nhiều bài phải sửa cả tít phải cắt bỏ rất nhiều vì nếu để nguyên thì không dám in lên báo sợ xúc phạm người đọc và người đọc sẽ từ bỏ dần tờ báo của anh. Chuyện này ở đâu cũng vậy không chỉ riêng Việt nam. Ngay talawas là một "tờ báo" ở Đức tự do chị Phạm Thị Hoài cũng phải làm việc theo nguyên tắc đó. Tất nhiên là việc sửa chữa cắt cúp đều phải trao đổi với tác giả và được tác giả đồng tình (dù thoải mái hay giả vờ thoải mái).

Tôi cũng được nhiều nhà thơ "nhờ" biên tập bản thảo nghĩa là chọn bài cho tập thơ sẽ xuất bản của họ. Một việc làm vô cùng mệt nhọc vì phải đọc hết bản thảo (mà có người không biết tự chọn cho mình lại gửi cho cả cân bản thảo) rồi xác định bài hay bài trung bình bài dở. Lại phải xem cái thế mạnh của họ là gì phong cách họ ra sao để lựa chọn bài mà OK. Có những tập thơ yếu quá phải trả lại bản thảo sau khi đã tốn công sức và thời gian đọc. Có những tập vừa đọc vừa mừng như là đang phát hiện ra vàng trong biển cát. Và có khi băn khoăn mãi với một bài thơ mà hình như nó bị thừa cái gì đó. Cắt cúp và sửa chữa là một việc nặng nhọc vô cùng. Đôi khi sửa lại một chữ thì câu thơ hay hơn hẳn. Đôi khi bỏ đi một đoạn thơ thì bài thơ bỗng hay hơn. Vì vậy biên tập không chỉ là bà đỡ là nhà phê bình mà còn là một người bạn tâm đắc của tác giả.

Có nhiều người viết cảm ơn người biên tập và có không ít người thù oán người biên tập (nếu không trao đổi trước hoặc trao đổi xong lại bị họ khinh như trường hợp anh Hoàng Ngọc Tuấn với 3 nxb mà anh đã kể). Quả thật có nhiều người biên tập còn non nớt biên tập thơ mà không hiểu thơ biên tập văn mà không hiểu văn biên tập triết mà không hiểu triết... thì biên tập cái gì? Nếu cuốn sách được họ đứng tên biên tập đôi khi thấy xấu hổ. Ngược lại cũng có nhà văn tự hào khi cuốn sách của mình được ông này bà nọ đứng tên biên tập.

Một người nổi tiếng như Nguyễn Tuân cũng nhiều lần bị biên tập nghĩa là bị cắt cúp hoặc sửa chữa. Cũng có lúc ông đồng ý nhưng cũng có lúc ông nổi cáu: "Các anh có đẻ ra chữ như tôi đâu mà các anh đau!".

Thế mới biết biên tập là một cái nghề nhưng là một cái nghề khắc nghiệt.

Nhà thơ Quang Huy sau mấy chục năm làm biên tập làm giám đốc nxb đã phải thốt lên: "Đi sửa bài cho người ta là dại. Mình sửa cho nó được câu thơ hay thì thành của nó vậy là mình mất cái ý hay của mình. Còn sửa cho nó một chữ nó không thích nó chửi mình luôn".

Nhưng đã làm báo làm xuất bản thì cần có biên tập thẩm định và lựa chọn nếu không thì tờ báo hay nxb không còn là của chính nó nữa.

Đôi khi cũng phải nhắc lại cái câu "văn mình vợ người" với ý nghĩa mỉa mai.

 

More...

Xã hội hóa giải thưởng văn chương

By

 

Xã hội hoá giải thưởng văn chương: Để tránh độc quyền đánh giá

Thiên An thực hiện



Sau hai năm trình làng giải thưởng thơ Bách Việt sẽ trở lại vào ngày 29.1. Điều đáng nói là hai năm Bách Việt (và trước đó một năm là giải thưởng thơ nữ Lá Trầu) chọn đồng hành cùng thơ thì cũng chính là 3 năm liên tiếp giải thưởng Hội Nhà văn VN (công bố gần như cùng thời điểm) mất mùa thơ.

- Vậy thì thơ Việt 3 năm qua thực ra là đang được mùa hay mất mùa?

Ông Lê Thanh Huy - GĐ Cty sách Bách Việt (chủ sáng kiến giải thưởng thơ Bách Việt) trò chuyện với chúng tôi.

- 109 đề cử - đó có là tín hiệu để nghĩ là thơ Việt không thể mất mùa? Có thể nói gì về hai tập thơ đã được chọn?

- Hai tập thơ được chọn vào chung khảo giải thưởng thơ Bách Việt (GTTBV) 2009 là "Với tay ngắt bóng" của "nhà thơ nằm viết" Đỗ Trọng Khơi và "Hai bầu trời" của nữ tác giả Khánh Phương.

"Nhỏ nhoi trên chiếc xe lăn tù túng ở chốn quê quẩn quanh góc đời hẹp (...) nhưng cái nhìn từ cái tôi bé nhỏ đã giúp Đỗ Trọng Khơi vượt lên sự bé nhỏ của cái tôi để suy cảm về phận mình trong thế gian phận người trong trời đất..." là lời khen mà Ban thẩm định dành cho người "với tay ngắt bóng". Còn sáng tạo của tác giả "Hai bầu trời" thì được khen ở những thi ảnh thi pháp lạ... 

- Một trong những phàn nàn của dư luận về giải thưởng Hội Nhà văn VN là bao năm vẫn chủ yếu chừng ấy con người "cầm cân nảy mực"... Vậy thành phần Ban thẩm định GTTBV năm nay có gì thay đổi?

- Ban thẩm định giải thơ Bách Việt hiện vẫn chưa có sự thay đổi nào qua 2 năm tổ chức gồm các nhà thơ: Giáng Vân (Trưởng ban) Ý Nhi Thi Hoàng Phùng Tấn Đông Nguyễn Bình Phương. Tôi không có bình luận nào về thành phần BGK của giải thưởng Hội Nhà văn VN nhưng theo tôi nên có sự đổi mới thay thế một phần BGK sau một số năm nhất định để giải vừa có tính ổn định vừa có sự đổi mới.

- 30 triệu đồng là giá trị GTTBV. Việc tăng giá trị giải thưởng hằng năm có được Bách Việt đặt ra để tăng "thương hiệu" của giải?

- Tôi nghĩ 30 triệu đồng cho một giải thưởng thơ không phải là quá thấp bởi đó cũng là một nguồn động viên khá lớn với những người làm thơ ở thời buổi hôm nay.

- Vì sao Bách Việt lại chọn thơ trong khi thơ không phải là thứ "đắt hàng" và trước đó đã có giải thưởng thơ nữ Lá Trầu?

- Việc chọn thơ làm hoạt động đầu tiên trong loạt các giải thưởng sẽ thực hiện của Bách Việt có lý do khá đơn giản: Chúng tôi muốn bắt đầu ở thể loại khó khăn nhất không ai muốn làm nhất. Khi đã "chinh phục" được cái khó nhất chúng tôi sẽ tự tin hơn để mở tiếp các giải khác (văn xuôi - đã mở văn học dịch lý luận phê bình - sẽ mở trong những năm tới).

- Chọn thời điểm công bố giải hằng năm gần như cùng lúc với giải thưởng hằng năm của Hội Nhà văn VN anh không sợ bị giải thưởng thuộc kênh "chính thống" này "át vía" sao?

- Tôi nghĩ rằng ai có việc của người đó mình cứ làm sao cho tốt việc của mình chứ lo "chính thống" với "át vía" làm gì? Cứ làm đi rồi đến một ngày nào đó biết đâu cái "phi chính thống" lại được công nhận và tin cậy hơn "chính thống" thì sao?

- Xin cảm ơn anh!

More...

Ngày Tết và phong tục tập quán người Mông

By


Ngµy tÕt vµ phong tôc tËp qu¸n ngu­êi M«ng



Sau th¸ng 10 (¢m lÞch) ng« ®· thu xong lóa n­u¬ng ®· gÆt vÒ vÎ mÆt ai nÊy t­u¬i mµu no Êm ng­uêi M«ng r¶nh rçi thêi gian dån c¶ vµo c«ng viÖc ®ãn TÕt. Ngµy TÕt cña ngu­êi M«ng còng lµ mïa cña nh÷ng tËp tôc ®Ñp në ré.






        Nh÷ng bé quÇn ¸o TÕt rùc rì
      

Th¸ng nµy ®ang ®é hanh kh«. Tõ Pµ Cß con sang Pµ Cß lín tõ b¶n Xµ LÜnh qua b¶n Hang Kia ng­uîc Thung Mµi quµnh vÒ Thung MËn ë ®©u b¶n ng­uêi M«ng còng x«n xao n¸o nøc. Tõng tèp c« g¸i lÆng thÇm kiªn nhÉn ngåi trong n¾ng hanh thªu nh÷ng bé v¸y ¸o rùc rì. Sù bÒn bØ trong c«ng viÖc thªu thïa cña c« g¸i M«ng qu¶ lµ hiÕm thÊy. §Ó cã c¸i v¸y mÆc TÕt c¸c bµ c¸c c« ph¶i dån c«ng søc c¶ mét n¨m tõ ®Ëp vá c©y xe lanh thµnh sîi ®Õn viÖc dÖt thµnh tÊm v¶i phÕt s¸p ong t¹o hoa v¨n nhuém l¸ chµm...Sau ®Êy míi thªu thïa c¸c lo¹i chØ mµu vµ h×nh thµnh nh÷ng tÊm kh¨n v¹t ¸o diªm dóa nh÷ng tÊm v¸y xóng xÝnh s¾c ®á xanh vµng. N¨m nµo còng vËy mçi ®é TÕt ®Õn xu©n sang nhÊt nhÊt phô n÷ M«ng ph¶i cã mét bé v¸y ¸o míi do chÝnh tay m×nh lµm ra.


         


        LuyÖn ngùa phi vµ ®¸nh quay

         
Ngoµi chç c¸c c« g¸i ngåi tóm tôm thªu thïa lµ n¬i c¸c chµng trai tËp b¾n tªn luyÖn ®¸nh quay say s­a tËp thæi c¸c bµi khÌn míi. §Æc biÖt cã tèp tËp c­ìi ngùa r­ît ®uæi nhau däc theo thung lòng. Cã nh÷ng cËu bÐ chõng 10 tuæi c­ìi chó ngùa non ng­êi cø nh¶y chåm chåm trªn l­ng ngùa cßn chó ngùa th× x¨ng x¸i tung vã tr­íc vã sau ®uæi theo nh÷ng con ngùa giµ. Thung  
lòng cuén lªn nh÷ng lµn bôi vµng trong n¾ng s«i ®éng ®Õn cuèi ngµy bëi sù vui nhén cña con ng­êi.


         


        RËm rÞch tiÕng gi· b¸nh chµy

         
Buæi s¸ng cuèi n¨m c¸c nhµ ®ua nhau mæ lîn vµ lµm b¸nh chµy (Cßn gäi lµ b¸nh dµy). B¸nh chµy kh«ng thÓ thiÕu ®èi víi c¸c gia ®×nh. X«i n­¬ng ®· ®å lªn th¬m nøc trót vµo cèi ®Ó nh÷ng chµng trai khoÎ m¹nh ®©m cho tíi khi x«i nhuyÔn qu¸nh chÆt vµo chµy míi th«i. Gi· xong x¾n x«i ra Ðp thµnh b¸nh cã ®­êng kÝnh kho¶ng 30-40 cm ®Æt lªn bµn thê gian gi÷a cóng gia tiªn...


         Ảnh tư liệu Lò Cao Nhum


        Chµng trai M«ng víi  khÈu sóng kÝp 

         
Ngµy mång 1 tiÕng gµ g¸y ®Çu tiªn cÊt lªn trong b¶n lµ tÝn hiÖu linh thiªng b¸o n¨m míi tíi thóc giôc nh÷ng chµng trai M«ng- nh÷ng ng­êi chñ cña gia ®×nh b­íc nhanh ra khái nhµ næ sóng kÝp tiÔn n¨m cò ®i qua.

          Cuéc ®êi mçi chµng trai M«ng g¾n liÒn víi khÈu sóng kÝp. CÊt tiÕng chµo ®êi d©n b¶n ®ãn b»ng tiÕng sóng. B¾t ®­îc c« g¸i theo chµng vÒ lµm vî b¹n mõng chµng b»ng tiÕng sóng. Lóc nh¾m m¾t xu«i tay tõ gi· cuéc ®êi d©n b¶n tiÔn chµng b»ng tiÕng sóng. Ngµy TÕt chµng trai M«ng h·nh diÖn cÇm c©y sóng næ nh÷ng ph¸t vang nhÊt to nhÊt nh­ muèn nãi ®iÒu g× víi ®Êt trêi quª h­¬ng khi nghe n¸o nøc tiÕng mïa xu©n ®Õn.

          V× vËy ®Õn víi ng­êi M«ng ngµy TÕt th­êng gÆp c¸c chµng trai M«ng mang theo m×nh mét c©y khÌn vµ mét c©y sóng cæ. §ã lµ gia tµi quÝ gi¸ nhÊt cña hä còng lµ biÓu hiÖn cña t×nh yªu cña niÒm say mª kh¸t väng muèn v­¬n tíi c¸i ®Ñp c¸i b×nh yªn c¸i tµi c¸i giái vµ c¸i thiÖn.


        Röa n­uíc vµng n­uíc b¹c ®Çu n¨m
          
         
Chñ nhµ ®Þu gïi gç ®i ra ®Çu b¶n lÊy n­íc vÒ. T¹i ®ã ng­êi ta tranh nhau lÊy ®­îc n­íc vµo nh÷ng giê kh¾c sím nhÊt trong ngµy ®Çu n¨m. Ai lÊy ®­îc sím nhÊt hä quan niÖm n¨m ®ã gÆp may lín sÏ cã nhiÒu vµng b¹c mang vÒ nhµ. Trong khi móc hä khÊn nguyÖn:

                    L¹y ®Êt l¹y trêi

                    Ra nhiÒu n­íc n÷a

                    Cho ng« ®Òu h¹t

                    Cho lóa ®Òu b«ng...

          Ng­êi vî vµ c¸c con ngñ dËy lÊy n­íc röa mÆt bao giê hä còng cho b¹c hoÆc vµng vµo thau n­íc cã ý r»ng: N¨m hÕt tÕt ®Õn röa n­íc vµng n­íc b¹c cho s¸ng sña da thÞt mong trong n¨m lµm ¨n gÆp nhiÒu may m¾n.

  
            
 
       
           
C¸c bµ vî ®­uîc dËy muén trong ngµy tÕt       
         
S¸ng sím s­¬ng mï cßn nh­ b­ng lÊy m¾t «ng chñ nhµ ®· x¾n tay vµo viÖc lµm cç ®Ó cóng gia tiªn. Th­êng ngµy ng­êi M«ng ¨n ng« xay nh­ng ngµy tÕt lµ ph¶i ¨n c¬m ®å. Kh¸c víi ngµy th­êng c«ng viÖc bÕp nóc cña phô n÷ ngµy tÕt ®µn «ng ®¶m nhiÖm hÕt. ¤ng chñ nhµ lo b÷a xong ®îi bµ vî vµ c¸c con dËy cïng ¨n. MÊy ngµy tÕt c¸c bµ vî vµ con g¸i muèn ngñ ®Õn bao giê dËy còng ®­îc chång cè ý tr¸nh gäi.

          
           
Nh÷ng ®iÒu kiªng vµ tôc thê löa         
         
Ngµy TÕt mäi ng­êi M«ng vµ kh¸ch ph¶i kiªng kþ nh÷ng ®iÒu tèi thiÓu: Kh«ng ®­îc thæi vµo bÕp löa nÕu thæi hä cho r»ng n¨m Êy lµm n­¬ng sÏ gÆp giã to. Ph¶i ¨n b¸nh dµy tr¾ng kh«ng ®­îc n­íng löa nÕu n­íng hä sî n­¬ng rÉy n¨m Êy bÞ h¹n. BÕp löa ph¶i xÕp cñi ®Ó ch¸y liªn tôc nÕu t¾t hä sî ®èt n­¬ng sÏ kh«ng ch¸y. Kh«ng ®­îc ®æ n­íc vµo bÕp trong nh÷ng ngµy tÕt sî n¨m Êy mïa mµng gÆp m­a to. Kh«ng ®­îc ¨n rau e mïa mµng thÊt b¸t sÏ ®ãi. Kh«ng ®­îc quÐt nhµ lo cña c¶i trong nhµ bÞ mÊt...

          Râ lµ ngµy TÕt ng­êi M«ng cßn dung n¹p nhiÒu tôc kiªng cã liªn quan ®Õn tÝn ng­ìng thêi cæ ®¹i. Xem thÕ còng ®ñ biÕt ngoµi sù quÝ träng n­íc lµ sù quÝ träng löa. Ngän löa th¾p s¸ng cho linh hån ng«i nhµ chøng kiÕn mäi cuéc vui buån cña con ng­êi thiÕt thùc mang l¹i nguån sinh khÝ Êm ¸p mçi khi mïa ®«ng th¸ng gi¸ tíi.

                                                                                       

                                                                     Lß Cao Nhum

More...

Bếp lửa trong đời sống sinh hoạt của người Thái

By

 

BÕp löa trong ®êi sèng sinh ho¹t
cña ng­uêi Th¸i





Cã lÏ ngän löa ®· xuÊt hiÖn tõ thuë hång hoang. §ã lµ mét ph¸t minh vÜ ®¹i lµ c«ng lao chung cña loµi ng­êi. Gi¶i thÝch löa sinh ra tõ ®©u nh­ thÕ nµo th× ng­êi x­a th­êng bµy tá quan niÖm cña m×nh b»ng c¸c huyÒn tho¹i cæ tÝch. Mçi c©u chuyÖn ph¶n ¸nh nh·n quan riªng cña c¸c d©n téc. Ng­êi Th¸i Mai Ch©u còng cã c©u chuyÖn nh­ vËy. R»ng chØ nhµ Then (®Êng tèi cao M­êng Trêi) míi cã löa. Then th­¬ng ng­êi trÇn gian ¨n sèng ®au bông ¨n gái ho hen kh«ng chia löa kh«ng ®µnh. Nh­ng ng­êi trÇn gian còng ph¶i tr¶i qua bao phen gian nan v¹n dÆm giã m­a míi lÊy ®­îc löa vÒ mÆt ®Êt. C«ng lao ®ã thuéc vÒ Ruåi Tr©u. Nhê trÝ th«ng minh s¸ng t¹o Ruåi Tr©u ®· kh«ng ®Ó ý ®Õn bïi nhïi löa nhµ Then cho mµ t×m c¸ch häc trém mÑo lµm ra löa cña M­êng Trêi. Ruåi Tr©u nhí trong bông kh«ng quªn lóc Then lÊy c©y bæ lµm m¸ng khoÐt lç gi÷a hai ®Çu ®ãng cäc quµng d©y ®u ®­a nh­ h­¬u b­íc c¹o bïi nhïi nh­ r©u t«m bïng nhïng nh­ æ lîn hai tay kÐo cß c­a mét h¬i kÐo cß c­a mét håi lªn löa... C¸c c©u chuyÖn huyÒn tho¹i dï lµ g¸n cho mét con vËt mét vÞ thÇn nµo ®Êy còng hµm ý t«n vinh c«ng tr¹ng loµi ng­êi mµ th«i. Sinh ra loµi ng­êi th× còng sinh ra ph­¬ng tiÖn phôc vô nã. §Êy lµ thiÕt chÕ hoµn h¶o cña t¹o ho¸.

            Löa sinh tån vµ g¾n bã víi loµi ng­êi tõ ®Êy. VÕt tÝch tµn löa cïng víi vá èc x­¬ng thó cßn v­¬ng v·i r¶i r¸c trong c¸c tÇng v¨n ho¸ hang ®éng nh÷ng b·i cá ch©n rõng ven suèi... ë ®Êy ta cã thÓ m­êng t­îng vÒ mét thuë b×nh minh loµi ng­êi ngän löa bËp bïng thui con thó c¶ bÇy ®oµn qu©y quÇn nh¶y nhãt mõng th¾ng lîi sau mét cuéc ®i s¨n. Råi loµi ng­êi ®«ng ®óc hang hèc trë nªn chËt chéi ®Õn lóc ph¶i rêi ra dùng lÒu x©y l¸n tiÕn lªn cã ng«i nhµ ra h×nh ra d¸ng. BÕp löa còng ®i tõ s¬ sµi t¶n m¸t cæ s¬ theo ch©n con ng­êi vµo lÒu vµo l¸n vµo n¬i chèn c­ ngô trong mçi c¨n nhµ. Ngän löa mang sinh khÝ thiÕt thùc ®Õn cho cuéc sèng con ng­êi vµ ®­îc con ng­êi n©ng niu tr©n träng g×n gi÷ l­u truyÒn cho ®Õn ngµy nay.

            Trong ¨n - ë - mÆc cña ng­êi Th¸i mçi sinh ho¹t ®Òu liªn quan vµ g¾n bã víi bÕp löa. Cã nhµ lµ cã bÕp löa. Cã thÓ nãi r»ng mäi thµnh qu¶ lao ®éng cña gia ®×nh ®Òu gi¸n tiÕp hoÆc trùc tiÕp cã sù chøng kiÕn hoÆc nhê bÕp löa mµ ra. Tr­íc hÕt lµ nãi ®Õn c¸i ¨n. BÕp löa mµ trung t©m lµ ngän löa ®· ban tÆng cho con ng­êi mét nÒn v¨n minh ¨n chÝn. Tõ thuë xa x­a con ng­êi ý thøc ®­îc r»ng ¨n sèng sî ®au bông / ¨n gái sî ho hen nªn ®· nhê cËy ®Õn søc nãng cña löa thui chét triÖt tiªu c¸c mÇm bÖnh g©y h¹i. Kh«ng chØ cã thÕ con ng­êi cßn dïng löa ®Ó phôc vô nhu cÇu th­ëng thøc ngµy cµng cao cho chÝnh m×nh. NÕu x­a kia tr­íc khi ¨n thÞt mét con thó hä h¬ trªn löa chØ cÇn thÞt chÝn lµ xÐ ra ¨n th× vÒ sau hä thÊy lµm bé lßng ¨n riªng bé da ¨n riªng råi thÞt th¨n thÞt ®ïi x­¬ng s­ên ¨n riªng ... thÊy ngon miÖng h¬n. Tõ ®Êy n¶y sinh ra mãn n¶y sinh ra c¸c c¸ch lµm mãn t×m tßi vµ ph¸t hiÖn ra c¸c gia vÞ mµ ë rõng ë suèi kiÕm ®©u còng ra. Löa ®· gióp con ng­êi lµm c¸c mãn ¨n trùc tiÕp ch¹m löa vµo miÕng thÞt nh­ng còng gi¸n tiÕp ®èt quanh èng nøa èng b­¬ng lµm cho thÞt chÝn bªn trong. Nh÷ng mãn ¨n tóm trong l¸ th× b»ng que xiªn ®­îc treo h¬ s¸t löa than nãng ®á. Nh÷ng mãn ¨n ®­îc gãi b»ng l¸ rõng cã khi ®­îc lµm chÝn b»ng c¸ch vïi trong tro nãng... VÒ sau con ng­êi cã thªm cñ thªm b¾p thªm h¹t vµ còng n¶y sinh ra mu«n vµn thøc mãn mu«n vµn c¸ch lµm chÝn nh­ng tùu chung l¹i ®Òu qua löa. Tõ bÕp löa con ng­êi ®· s¸ng t¹o vµ lµm phong phó thªm c¸i ¨n cho m×nh. Nhê bÕp löa mµ h×nh thµnh nÒ nÕp phong c¸ch v¨n ho¸ Èm thùc ®éc ®¸o.

            BÕp löa còng trùc tiÕp hay gi¸n tiÕp phôc vô c¸i mÆc cña ng­êi Th¸i. Tõ n­¬ng b«ng ®­îc dän s¹ch b»ng löa cho ®Õn tÊm v¶i tÊm ¸o ®· ®­îc nhuém chµm ®Òu ph¶i mÊy lÇn qua löa míi thµnh. Trong c¸c c«ng ®o¹n lµm ra v¶i th× c«ng viÖc hå sîi b«ng vµ nhuém mÇu v¶i lµ trùc tiÕp ®Õn löa nhiÒu nhÊt. Khi b«ng ®· ®­îc kÐp ra thµnh sîi sîi b«ng ®· ®­îc chiÕc sa quay l¹i thµnh cuén th× nhÊt thiÕt ph¶i qua nåi ch¸o ®Ó hå cho sîi s¨n mÞn.

Khi ®· thµnh tÊm v¶i ng­­êi ta c¾t ra ®Ó kh©u thµnh quÇn ¸o kh¨n ch¨n ®Öm tói n¶i ... Tuú ý thÝch vµ phï hîp víi ®iÒu kiÖn m«i tr­êng sö dông mµ ng­­êi ta chän mµu ®Ó nhuém. X­­a kia ch­­a cã phÈm nhuém ng­­êi Th¸i th­­êng dïng vá hoÆc l¸ c©y ®Ó ch¾t lÊy mµu. Vá c©y v¶i sÏ ra mµu vµng n©u l¸ chµm thµnh mµu xanh sÉm. Muèn s¾c ®é ®Ëm nh¹t th× cho nhiÒu hay Ýt nguyªn liÖu. §Ó ch¾t ra mµu ng­­êi ta bá vµo xanh ®ång to ®æ n­­íc råi ®un lªn nh­­ c¸ch hå sîi. Nh­­ng nhuém mµu chµm kh«ng chØ qua löa mét lÇn nh­­ hå sîi v¶i hoÆc quÇn ¸o nhuém ph¶i nhóng nhiÒu lÇn mçi lÇn sau khi ph¬i kh« l¹i nhóng tiÕp trong nåi chµm ®ang sôc s«i trªn bÕp löa bao giê giÆt ph¬i kh«ng thÊy mµu chµm phai n÷a míi th«i.

            §Ó cã ®­­îc nh÷ng cuén sîi t¬ t»m vµng ãng hay tr¾ng muèt ng­êi Th¸i còng ph¶i tá c¸i ®øc tÝnh kiªn tr× nhÉn n¹i cña ng­êi ngåi bªn c¹nh bÕp löa ®Ó kÐo t¬. Nong kÐn ®Çy ®Æt s¸t c¹nh ghÕ ngåi. Nåi kÐn s«i lim rim trªn bÕp löa. Cßn chÞ em th× lu«n tay tay tr¸i cÇm khÝp (®òa g¾p b»ng tre) xíi ®Òu nåi kÐn tay ph¶i kÐo sîi t¬ ra nong nia. Gia ®×nh nu«i nhiÒu t»m th× c«ng viÖc kÐo t¬ bËn rén nhiÒu ngµy. Hä ngåi kÐo tõ s¸ng ®Õn tr­­a tõ tr­­a ®Õn tèi nÕu chËm nhéng trong kÐn sÏ biÕn thµnh b­­ím. Cø thÕ hä ngåi kÐo ®Õn b÷a ¨n th× ®· cã  b¸t nhéng rang gißn bïi  ngËy.

            Kh«ng nh÷ng gi¸n tiÕp gióp con ng­­êi lµm ra c¸i mÆc bÕp löa cßn trùc tiÕp mang sinh khÝ Êm ¸p ®Õn cho mäi ng­êi. Ngµy x­­a ng­­êi Th¸i cã Ýt quÇn ¸o mÆc mïa rÐt hä chØ mÆc chång ®«i ba ¸o. ¸o b«ng ¸o trÊn thñ hoÆc c¸c lo¹i ¸o dµy mÆc mïa rÐt chØ xuÊt hiÖn trong ®êi sèng cña hä vµo kho¶ng gi÷a thÕ kû XX. V× vËy bÕp löa lµ n¬i hä n­­¬ng tùa vµo mïa ®«ng th¸ng gi¸. Sau mçi ngµy lao ®éng nhäc nh»n ngoµi ruéng n­­¬ng mäi ng­­êi röa ch©n n¬i cÇu thang råi véi v· sµ vµo bÕp löa. Cñi löa lu«n nång ®­­îm truyÒn h¬i Êm vµo c¬ thÓ hä cho ®Õn lóc hä chui vµo tÊm ch¨n b«ng ñ tiÕp cho giÊc ngñ cña m×nh. BÕp löa cßn lµ n¬i h¬ kh« quÇn ¸o ­­ít ®Ó kÞp s¸ng mai dËy mÆc ®i lµm. H×nh ¶nh c¸c bµ mÑ tóm ch©n quÇn dèc ng­­îc xoay trßn trªn ngän löa h¬ Êm cho trÎ con mÆc tr­­íc khi ®i ngñ cßn in m·i trong ký øc mçi ng­­êi d©n Th¸i. Ngµy x­­a lµm nh­­ thÕ cßn lµ c¸ch diÖt bä chã. Khi chiÕc quÇn xoay trßn bä chã nh¶y xuèng löa næ tanh t¸ch.

            BÕp löa còng bëi thÕ cßn cã vai trß lµ n¬i tô häp ®«ng ®ñ mäi thµnh viªn trong gia ®×nh hµng ngµy. ë ®Êy mäi sù d¹y dç con ch¸u mäi lêi r¨n vÒ quan hÖ huyÕt thèng th©n téc mäi lêi tæng kÕt s¬ kÕt bµn b¹c trao ®æi c«ng viÖc hµng ngµy vµ c«ng viÖc ngµy mai cña gia ®×nh... ®Òu diÔn ra thÇm th× bªn bÕp löa ngÊm s©u vµo tim ãc mäi thµnh viªn.

            Sinh ho¹t gia ®×nh th­­êng ngµy qu©y quÇn quanh bÕp löa tù gi¸c lÆng lÏ nÒ nÕp nh­­ng khi nhµ cã kh¸ch bÕp löa trë nªn bËn rén Êm cóng h¬n lªn. Kh¸ch ®­­êng xa dÇm s­­¬ng léi giã ®Õn ®Çu tiªn lµ hä ®­îc xuýt xoa bµn tay l¹nh cãng ngãn ch©n bÇm tÝm ngay trªn bÕp löa. Chñ nhµ sÏ hå hëi véi vµng xuèng s©n lÊy thªm cñi chÊt vµo bÕp löa. TiÕp theo sÏ lµ nh÷ng c©u chuyÖn hái h¹n vÒ s­­¬ng gi¸ vÒ m¹ non vÒ ruéng nµ ch­­a kÞp xanh sau ®ã míi gi·i bµy viÖc chÝnh víi gia chñ. Tho¶ thuËn xong chñ kh¸ch c­­êi r«m r¶ cïng ngän löa nång nµn châ r­­îu tiÕp kh¸ch bµ chñ nhµ míi b¾c lªn bÕp löa b¾t ®Çu nhá giät nãng hæi xuèng b¸t.

            Nh­­ng khi nhµ cã viÖc ®¹i sù th× viÖc ®Çu tiªn ng­­êi ta nhê bÕp löa ®Ó ®un nÊu soi s¸ng. Gµ g¸y canh mét canh hai c¸c bµ mÑ con d©u trong nhµ ®· rãn rÐn b­­íc sµn lÊy cñi nªm vµo bÕp. Nh÷ng ngµy nµy cñi than ch¸y s½n ®­­îc vïi tro gi÷ khi cho thªm cñi c¸c bµ c¸c chÞ chØ cÇn cêi than ra lµ löa nãng vµ bÐn vµo thanh cñi míi. Ngän löa ch¸y bïng to¶ s¸ng khoang nhµ. Lµm ®ªm nh­­ vËy c¸c chÞ kh«ng cÇn th¾p ®Ìn mµ nhê ¸nh s¸ng cña ngän löa bÕp. C¸i ninh ®ång ®­­îc b¾c lªn hßn ®Çu rau (hay kiÒng ba ch©n) mét chèc sau ®­­îc löa n­­íc trong ninh kªu ro ro nh­­ ca h¸t phËn sù cña m×nh. Khi tiÕng con chim chÝch choÌ con chÌo bÎo cÊt tiÕng hãt rÐo r¾t ®Çu ngän c©y cuèi v­­ên th× c«ng viÖc ®å x«i cña c¸c bµ c¸c chÞ ®· t­­¬m tÊt ®©u vµo ®Êy.

            C¸i bÕp ®­­îc bµn giao cho c«ng viÖc cña ®µn «ng trong ngµy lÔ. Hai con trai khoÎ trong nhµ khÖ nÖ mçi ng­­¬× mét bªn tai c¸i xanh ®ång cì ®¹i ®Æt lªn bÕp. Hä sÏ ®un mét nåi n­­íc s«i ®Ó lµm l«ng lîn gµ vÞt... Khi nåi n­­íc võa s«i tíi c¸i kh«ng khÝ thanh b×nh buæi sím mai ë b¶n Th¸i bçng bÞ khuÊy ®éng bëi tiÕng lîn kªu dµi inh ái do bÞ chäc tiÕt tiÕng gµ vÞt t¸o t¸c bÞ giËt chÐo c¸nh l«i ra khái chuång... Hoµ thanh víi chóng lµ tiÕng mÊy chó chã tru vãng lªn.

            Mét ngµy lÔ cña gia ®×nh b¾t ®Çu qu©y quÇn quanh bÕp löa. Cñi löa lóc nµo còng nång ®­­îm. C¸i nåi trªn bÕp s«i lªn sïng sôc bèc h¬i nghi ngót. Nh÷ng côc than ®­­îc cêi ra hång rùc xÌo xÌo d­­íi g¾p thÞt n­­íng. TiÕng mì phi hµnh vang gißn to¶ mïi th¬m ®Ëm ®µ kh¾p c¨n nhµ sµn... D­­íi sµn anh em hä hµng hµng xãm lôc tôc kÐo ®Õn ngåi trµn kh¾p tõ gian ngoµi vµo gian trong. Ngµy lÔ cña gia ®×nh nh­­ng ®­îc c¶ céng ®ång lµng b¶n quan t©m gióp ®ì.

            Nãi vÒ c«ng dông cña bÕp löa kh«ng thÓ kh«ng nh¾c ®Õn vai trß ph¬i sÊy cña löa. Tr­­íc hÕt lµ ph¬i sÊy l­­¬ng thùc thùc phÈm. §Ó cã n¬i ph¬i sÊy ng­­êi ta lµm giµn g¸c cao kho¶ng b»ng ®Çu ng­­êi. Trªn sµn g¸c sÊy lóa míi gÆt vÒ chÊt lªn ph¬i cho chãng kh« kÞp gi· g¹o ¨n hµng ngµy. Nh­­ng chñ yÕu g¸c sÊy dµnh ph¬i sÊy l­­¬ng thùc ¨n l©u dµi nh­­ s¾n ng«. S¾n cñ t­­¬i nhæ trªn n­­¬ng vÒ gät bá vá mµng ngoµi ®æ lªn chÊt ®èng lªn g¸c ®é 2 - 3 tuÇn khi bÎ ®«i cñ s¾n thÊy kh« tr¾ng nh­­ phÊn viÕt th× nhÆt vµo sät chuyÓn lªn sµn th¸n (tøc lµ g¸c trªn cïng) cÊt tr÷ ¨n dÇn hoÆc ch¨n nu«i gia cÇm. SÊy ng« còng vËy ®Ó nguyªn c¶ b¾p lét ng­­îc bÑ ngoµi buéc thµnh tóm mçi tóm ®é chôc b¾p treo lªn mét c©y ®ßn phÝa mÐp bÕp. Th­­êng ph¬i sÊy ng« kiÓu nµy chñ yÕu lµ dµnh ®Ó lµm gièng vô sau (1 n¨m sau). §ñ gièng råi cßn thõa hä míi ¨n nªn vµo nhµ ng­­êi Th¸i th­­êng thÊy nh÷ng tóm ng« treo quanh n¨m suèt th¸ng. Bªn c¹nh nh÷ng tóm ng« ta thÊy tßng teng vµi ba qu¶ m­­íp kh« vµi gãi l¸ vu«ng ¸m khãi d¨m ba tóm kª ...§Êy lµ c¸ch ®Ó gièng hoa mµu. Trong gãi l¸ lµ c¸c lo¹i h¹t: bÝ bÇu m­íp ®¾ng l¾c lµy h¹t c¶i h¹t d­­a hµnh cñ h¹t c¸c lo¹i rau gia vÞ...

            Ngoµi c¸c lo¹i hoa mµu l­­¬ng thùc ta cßn thÊy d­­íi g¸c bÕp treo nh÷ng x©u thÞt bß thÞt tr©u thÞt thó rõng nh÷ng g¾p c¸ suèi.. Víi ng­­êi Th¸i thÞt sÊy lµ mãn kho¸i khÈu. Hä tá ra rÊt tù hµo rÊt vui khi cã kh¸ch ®Õn nhµ ®­­îc tiÕp ®·i b»ng mãn thÞt sÊy. ThÞt bß hoÆc thÞt tr©u t­­¬i ®­­îc xÎ ra  tõng thanh ®Ó khi th¸i võa miÕng dïng que dïi s¾t xiªn qua råi treo d­­íi g¸c bÕp thÞt sÏ kh« qu¾t l¹i khi ®­­îc khãi nãng hun hµng ngµy. Lªn bÊt cø nhµ nµo trong b¶n Th¸i vµo mïa Tôc phai (®¸nh b¾t c¸ céng ®ång ë suèi) ®Òu thÊy g¾p c¸ n­­íng treo d­­íi g¸c bÕp. §Êy lµ c¸ch dù tr÷ c¸ ¨n dÇn. VÒ c¸ch dù tr÷ c¸ ng­­êi Th¸i cã hai c¸ch lµm. C¸ch thø nhÊt lµ c¸ bá ruét trén víi thÝnh g¹o hoÆc ng« bá vµo hò sµnh. C¸ch nµy gäi lµ c¸ chua cã thÓ ¨n quanh n¨m. C¸ch thø­ hai lµ sÊy kh« c¸ bá ruét x¸t muèi n­­íng qua cho kh« vµng vÈy c¸ kÑp g¾p b»ng tre treo d­­íi g¸c bÕp vµi ngµy sau gì xuèng nÊu hoÆc ®å ¨n. Víi kh¸ch lÇn ®Çu ®­­îc ¨n c¸ sÊy cña ng­­êi Th¸i sÏ kh«ng thÓ quªn ®­­îc d­­ vÞ th¬m kú l¹ cña nã.

             Còng víi chøc n¨ng ph¬i sÊy c¶ hai tÇng g¸c Xµ d¸ngTh¸n (g¸c d­­íi g¸c trªn) ®Òu cã thÓ chøa ®ùng nh÷ng ®å gia dông bÞ ­­ít nh­­ c¸i gïi sät giá c¸ íp vît ... ®Ó hong cho chãng kh«. Nh÷ng ®å kh¸c cÇn ®­­îc gia t¨ng tu«Ø thä tr¸nh Èm mèi mät còng ®ù¬c bá lªn Th¸n hoÆc Xµ d¸ng khi ch­­a dïng ®Õn nh­­ nong nia ®å lµm sîi lµm v¶i... Ph¬i sÊy lµ thao t¸c cuèi cïng ®èi víi qu¸ tr×nh lµm ra mét s¶n phÈm nh­­ng kh«ng v× thÕ mµ ng­­êi ta tá ra an bµi khi s¶n phÈm ®· vÒ ®Õn nhµ kh«ng lo m­­a n¾ng lµm cho r¬i rông kh«ng lo thó rõng c¾n ph¸. S¶n phÈm vÒ ®Õn nhµ kh«ng ph¬i phãng dÔ h­­ háng bëi vËy tÝnh khÈn tr­­¬ng trong kh©u nµy vÉn lu«n th­­êng trùc trong ý nghÜ vµ ®«i tay vèn ch¨m chØ cña mäi thµnh viªn gia ®×nh. ý thøc nµy cßn lu«n ®­­îc ®èi xö víi c¸c vËt dông hµng ngµy. Khi sö dông chóng xong ng­­êi ta lu«n nghÜ ®Õn viÖc cÊt gi÷ kh«ng b¹ ®©u ®Æt ®ã võa gän nhµ s¹ch cöa võa ®¶m b¶o kÐo dµi ®é bÒn cho ®å vËt.

            Tõ tr©n träng ngän löa gi÷ g×n ngän löa víi ng­­êi Th¸i khi cã nhµ lµ nghÜ ngay cã bÕp. Lµm bÕp kh«ng nh÷ng lµ ®Ó cã n¬i nÊu n­­íng s­ëi Êm phôc vô chÝnh con ng­êi mµ nã cßn ph¶n ¸nh mét quan niÖm r»ng con ng­­êi cã nhµ ë th×  ngän löa còng cÇn cã chç ®Ëu. ThÕ nªn bÕp löa lu«n cã yÕu tè linh thiªng. Cho dï hµng ngµy lu«n tiÕp xóc vµ sö dông nã mäi thµnh viªn gia ®×nh còng nh­­ kh¸ch khøa gÇn xa ch­­a bao giê biÓu hiÖn mét cö chØ v« lÔ víi thÇn löa thÇn bÕp. Nh­­ vËy bÕp löa lµ mét s¸ng t¹o v¨n ho¸ cña ng­­êi Th¸i bao gåm c¶ v¨n ho¸ vËt thÓ vµ phi vËt thÓ.

            Kh¸c víi sù thiªng ë c¸c vÞ trÝ kh¸c (nh­­ khu vùc bµn thê ch¼ng h¹n) bÕp löa l¹i lµ n¬i con ng­­êi tËn dông triÖt ®Ó c¸c c«ng dông cña nã lÊy nã lµm n¬i trung t©m sinh ho¹t gia ®×nh tõ viÖc phôc vô b÷a ¨n n­­íc uèng ®Õn tô häp tiÕp kh¸ch vui ch¬i tõ sinh ho¹t th­­êng ngµy ®Õn nh÷ng c«ng viÖc cña ngµy lÔ trong n¨m. Trung t©m sinh ho¹t gia ®×nh diÔn ra tån t¹i æn ®Þnh qua biÕt bao thÕ hÖ chØ ®Õn thêi kú gÇn ®©y míi dÇn dÇn biÕn ®æi. NÒ nÕp cò bÞ ph¸ vì dÇn theo nhu cÇu cuéc sèng. Nhµ sµn vÉn vãc d¸ng x­­a nh­­ng ®· ®­­îc thay thÕ rÊt nhiÒu vÒ nguyªn liÖu chÊt liÖu. Theo ®ã nÒ nÕp sinh ho¹t nhµ sµn còng ph¶i phï hîp víi quan niÖm míi. NÕu x­­a kia ng­­êi ta cho r»ng ng«i nhµ cµng ¸m khãi löa th× ®é bÒn cña nã cµng cao cµng kÐo dµi th× ngµy nay khãi löa ®· kh«ng thÓ phï hîp víi ch¨n hoa quÇn ¸o ®ñ mµu tñ t­êng tñ ly bãng nho¸ng. NÕu x­­a kia bÕp löa lµ n¬i s­­ëi Êm th©n thÓ con ng­­êi th× ngµy nay chøc n¨ng ®ã kh«ng cßn cÇn thiÕt th©n thÓ hä ®· ®­­îc ñ Êm suèt mïa ®«ng b»ng c¸c lo¹i ¸o quÇn chèng rÐt... BÕp löa trong nhµ sµn trë thµnh bÊt tiÖn bëi thÕ nã ®­­îc di chuyÓn vÞ trÝ ra khái n¬i ngñ nghØ tiÕp kh¸ch vui ch¬i. Sù ®æi míi ®Çy tÝnh tÝch cùc nµy ®· mang ®Õn cho ng«i nhµ sµn cña ng­­êi Th¸i mét kh«ng gian s¸ng sña gän gµng vµ v¨n minh h¬n. Ngµy nay nhiÒu chøc n¨ng x­­a cña bÕp löa ®· bÞ t­­íc bá hÇu nh­­ chØ cßn chuyªn dông vµo viÖc nÊu n­íng. H×nh ¶nh quÇn tô c¸c thµnh viªn gia ®×nh h×nh ¶nh chñ kh¸ch t©m ®Çu ý hîp víi c©u chuyÖn t©m t×nh bçng cÊt lªn nh÷ng c©u h¸t ®èi ®¸p quanh vß r­­îu cÇn h×nh ¶nh nh÷ng ngµy lµm vÝa nhãm löa gäi löa cña giµ b¶n lïng ta h×nh ¶nh g¸c th¸n chÊt chång nh÷ng bã lóa xÕp trßn trªn g¸c Xµ d¸ng xum xuª nh÷ng tóm ng« ¸m khãi vµng n©u h×nh ¶nh c¸i ninh ®ång châ ®å x«i to¶ khãi th¬m h×nh ¶nh ba hßn ®Çu rau trÇm t­­ c¹nh bÕp... ®· vÜnh viÔn ®i vµo dÜ v·ng. NÆng lßng víi v¨n ho¸ d©n gian v¨n ho¸ d©n téc nhí l¹i nh÷ng h×nh ¶nh Êy mµ kh«ng khái bïi ngïi mõng vui còng cã mµ xa xãt còng nhiÒu. §iÒu cÇn nãi ë ®©y lµ l­­u gi÷ b¶o tån nh÷ng h×nh ¶nh Êy ra sao ®Ó c¸c thÕ hÖ sau biÕt r»ng d©n téc m×nh còng ®Ëm ®µ s¾c th¸i còng cã vÞ trÝ ®Æc biÖt trong nÒn v¨n ho¸ loµi ng­­êi.

           

More...

Một số bài thơ sau chuyến đi Nam Bộ

By

 

RỪNG ĐƯỚC CÀ MAU 





Lá xanh như không hẹn cuối mùa

Rễ xùm xoà cắm vào mặn chát

Đước ken đước giăng thành tít tắp

Giữa nước trời mang mang nắng mưa.


Gió từ biển thoả thuê nhặt thưa

Thổi vào Cà Mau lào phào hụt hẫng

Người Năm Căn điềm nhiên bình lặng

Vỏ lãi* vèo qua như vút lạc lên mây.


Người cực Nam sống với rừng cây

Sống với nước với trời nắng gió

Âm thầm lấn từng doi phù sa nhỏ

Tổ quốc rộng dài bát ngát bờ xanh.


Người và đước dọc đôi bờ kinh

Sao gần gũi cái bền dai khí khái

Thì ra thế tấm lòng tôi ở lại

Với Cà Mau từ rừng đước ken dày.


Thành phố Cà Mau đêm 23/6/2006



* Tên gọi một loại thuyền thon nhỏ ở vùng Năm Căn.




CÂY THỐT NỐT GIỮA BỜ BIÊN GIỚI





Bờ ruộng không thẳng không queo

Không rộng không hẹp

Chon von xênh xang cây thốt nốt.

Sần sùi mà ngọt trái

Xoè mặt trời xanh

Thắp nắng mây gió.

Có một đường chỉ vô hình

Phân nửa bờ ruộng

Bổ đôi thân cây

Cây thốt nốt lắc lư vô tư nghiêng ngả.

Rễ chùm uống nước ruộng này

Uống nước ruộng kia

Cỏ xanh cũng không chia

Phương này phía nọ.

Chàng trai Căm Pu Chia ruộng bên buông cày

Cô gái Nam Bộ bên này ngơi tay gieo sạ

Dưới vòm râm thốt nốt

Rôm rả mùa màng.


Hà Tiên 25/6/2006



MỘT CHIỀU BẾN TRE 





Tôi thong dong đơn điệu nhịp thuỷ triều

Tìm quán nước đi xa hàng cây số

Lạc vào miệt dừa chỉ cây và gió

Đâu rồi thon thả Bến Tre ơi?


Cái dáng đứng giữa cù lao nổi sóng

Như bóng dừa xoã tóc gió biển bay

Ngôi sao nhỏ trong đoàn quân đồng khởi

Lấp lánh xanh đâu Bình Khánh Mỏ Cày?


Em ở đâu giữa buổi chiều nay

Quán giải khát chợp chờn vé số

Sông Bến Tre bên kè bên lở

Uống ly dừa sàn sạn đầu môi.


Tôi tìm em hoá cuộc tìm tôi

Tôi gặp tôi trước ly dừa lên giá

Gió đồng khởi trên đường bụi đỏ

Thoáng ngậm ngùi cùng lão Mỹ Thuận An.


Bươn bả đường dài chưa cập bến

Giữa miệt vườn tôi xanh rợp hơn tôi

Thì hiện hữu Bến Tre đang đô thị

Những vồng hoa rực nắng giữa đường đôi.


Bến Tre tháng 7/2006



QUÁN CHIỀU    


Tặng Kim Ba Nguyễn Trọng Tín Nguyễn Ngọc Tư

cùng bạn bè văn nghệ Bến Tre





Rừng dừa rung lên tiếng cười vỡ gió

Buổi chiều nghiêng quán sá bạn bè

Tào lao nào bút tre bút sắt

Tán thưởng nào ly một ly hai

Mấy tính cách chạm vào chan chát

Ngỡ khói mây mà không khói mây.

Uống rượu đào càng đỏ lòng say

Nhắm lẩu cá hồn bơi ngẫu hứng

Cùng lặn mò tự do truyền thống

Rồi trầm ngâm bất chợt lẽ đời...

Ngoài sân tiếng gió khản rã rời

Như tiếng ai vẳng từ mây trắng

Mấy nhà thơ đứng lên lẳng lặng

"Ta về với vợ ta thôi".


Quán Cua đồng 9/7/2006

More...

"Trật tự không trật tự" sự đúc kết của những trải nghiệm

By

 

"Trật tự không trật tự"

sự đúc kết của những trải nghiệm


Dương Kiều Minh 

              Đọc tập thơ "Trật tự không trật tự" của Đặng Huy Giang ta nhận thấy sự đúc kết cùng những lý giải cuộc sống bằng trải nghiệm kinh nghiệm của tác giả. Nhiều câu hỏi tiếp tục được đặt ra trong cái nghịch lý như là biện chứng của sự vận động vũ trụ và xã hội loài người trong trật tự không trật tự như là một quy luật khách quan diễn ra ngoài ý muốn của chúng ta:

Những hình khối những mảng màu
Nhảy múa
Mơ hồ
Còn ý chí như sợi dây buộc trói
Trong một trật tự không trật tự
...
Dù cái gì phải đến dù cái gì phải qua
Bản thân ta
Trong một trật tự không trật tự            

                 Lâu nay chúng ta vốn sẵn thói quen ít có ai thanh thản nói ra ý kiến đi chệch khỏi định kiến của chung quanh. Việc tìm kiếm sự thật lại đòi hỏi phải có nhiều ý kiến trái khác trong sự nỗ lực và can đảm vượt ra ngoài cái định kiến sẵn có nó từng vôi hóa đời sống tinh thần và ý thức của chúng ta. "Nơi mỗi hạt bụi cũng không dễ nhấn chìm/ Mỗi hạt bụi cũng muốn thành cá thể"- Thực thế trong thế giới vật chất ngổn ngang trùng điệp này dù là hạt bụi cũng là một vật thể riêng biệt tự nó tồn tại trong vũ trụ trong không gian bao la này nằm ngoài ý thức chủ quan của chúng ta.
Trong những điều làm tôi lưu tâm ở "Trật tự không trật tự" của Đặng Huy Giang là những câu hỏi từ sự hỏi hoa "Giữa đầm sen nở một đóa sen/ sáng lên trong màn đêm ngờ vực/ thơm lên trên sình lầy cùng cực/ em là hoa/ em không là hoa?" (Trước sen) đến những câu hỏi về cuộc đời về vũ trụ và rồi là hỏi ma. Có những câu hỏi nhà thơ đã chiêm nghiệm được còn nhiều câu hỏi nhà thơ chưa tìm được câu trả lời "tôi đem băn khoăn này hỏi những cây sồi (...)/ Những cây sồi trơ thân cành ngẫm nghĩ/ chúng trả lời bằng cách lặng im" (cái giá)
Nhà thơ không dứt suy tưởng về thời gian về sự sống về sự sống - tình yêu - cái chết trong một mối quan hệ tất yếu không thể tách rời được vận hành chuyển động theo một quy luật nhân quả:

Trên cây thời gian: chúng ta già nua
Trên cây thời gian: chúng ta tàn lụi
Trên cây thời gian: chúng ta lầm lũi
Trên cây thời gian: chúng ta phù du
Mà quả thời gian còn xanh lắm trên đầu!

                                (Trên cây thời gian)

Không phải điều thần kỳ. Chính là cái chết một phần tất  yếu của đời anh
Sau bao nhiêu hạnh phúc mong manh
Sau bao nhiêu bất hạnh bền vững
Anh hoài nghi sự bất tử
Dưới trời xanh

Nhưng nước mắt đời anh vẫn mặn
Nhỏ xuống buồn em
Nhỏ xuống vui em
Nhỏ xuống nơi anh đứng
Một hạt mầm
Thêm một cõi
Sinh ra
                                 (Tất yếu)


                 Đọc thơ Đặng Huy Giang tôi thấy chạm đến những phần thuộc về nhận thức trong hệ thống tư duy mang tính khái niệm gần với những ý tưởng triết học. Để hướng cái tư duy thơ theo lộ mạch này nhà thơ không chỉ có những trải nghiệm mà yếu tố kinh nghiệm của nhà thơ phải là một yếu tố trọng tâm có nền tảng.
                Kinh nghiệm sẽ giúp cho tư duy những nguyên liệu tư liệu quý giá của hiện thực để tổng hợp loại suy sàng lọc đối sánh ... rồi rút ra những đúc kết mang tính chiêm nghiệm.

Đóng gói những ngày qua. Cất chúng vào kho
Tôi ao ước: Giá không bao giờ phải dùng chúng nữa
( ... )
Chúng một phần tôi mãi mãi xa
                                                        (Những ngày qua)

                  Đóng gói những ngày qua rồi cất chúng vào kho là cái gì vậy? Đấy là thời gian là kỷ niệm là quá khứ và là đời sống - một đời sống đã hoàn thành bổn phận của sự sống.
Do vậy đó chính là "chúng một phần tôi mãi mãi xa". Nói về quá khứ nói về kỷ niệm nói về một quãng đời đã qua như vậy thì quả là đã đẩy xa cái khái niệm này tới "một cõi" trong thế giới của những ý tưởng triết học.
Đó chính là một đặc trưng của thơ Đặng Huy Giang mà tôi nhận biết được. Cái mạch thơ tư duy mang ý tưởng triết học này được nhà thơ bộc bạch khá rõ quan niệm của mình trong bài thơ có tiêu đề là "sách":

Sách hấp dẫn tôi: Cách tư duy mới
Đến tương lai bằng đôi chân tương lai
Ngày mai dạy cho ta cách cởi
Nút thắt giữa lòng mình không phải giữa lòng ai

                                                                    (Sách)--PageBreak--

                  Thực ra nhiệm vụ của con người cái nhiệm vụ trung tâm và khó khăn nhất chính là cái "cách cởi nút thắt giữa lòng mình". Những câu thơ trên của Đặng Huy Giang đã cho tôi sự lý giải này.
                  Theo thiển nghĩ của tôi cái "lòng mình" ở đây ở một góc độ khác nó chính là cái tự ngã của nhà thơ. Đã qua bao câu hỏi bao sự tự vấn và đúc kết chiêm nghiệm của cá nhân nhà thơ nhà thơ đã soi cái tự ngã của mình vào các hình mẫu nào Lý Bạch Đỗ Phủ G.G Marquez Dan Brown Êxênin Thạch Lam Chế Lan Viên Trịnh Công Sơn... nhưng nghe chừng cái tự ngã của nhà thơ soi vào các hình mẫu này rồi đi qua không dừng lại ở đó.
Cái lộ mạch này như dòng nước nếu từ  trên cao thì tự nó tung chảy xuống thấp; nếu là bình địa thì nó không ngừng loang rộng.


Buông một con thuyền
Lòng không bờ bến
(Không đề II)

Lấp đầy  và trống rỗng
Xòe hết một bàn tay
Mở hết một vòng tay
Im lìm và vận động

Đón ta vào cánh cổng
Là nụ cười Thích Ca
Đón ta vào giải thoát
Có ta mà không ta

(Tự do)

                Cái lộ trình cuốn hút tới mục tiêu của hình mẫu cái tự ngã ban đầu nó có tên là "Tự do" như nhà thơ đặt tên - Tự do ở đây gần với sự cởi bỏ sự trút bỏ để bước vào một không gian mới một thế giới tình thần mới - Sự cởi bỏ này đang dần đến cõi không "có ta mà không ta" đang ở sự có - không:


Trong sự chạy trốn như sắp đặt của thời gian
Lắng trong ta bao âm thành gào réo
Và tấm gương soi như lỗ thủng hằng ngày phơi bày sự thật
Dù đường đời quanh co đời người ngắn ngủi.
Sao ta vẫn tin dưới bóng Bồ đề
Vẫn có ngôi chùa nhà Phật
Dưới mái chùa vẫn nụ cười Di Lặc
Dù mùa xuân đi qua
Dù tuổi xuân đi qua...


               Dưới bóng Bồ đề hay Ngôi chùa nhà Phật hay nụ cười Di Lặc là để chỉ một quan niệm về thế giới. Cái quan niệm này nó quán thông được đầy đủ những ý nghĩa giản dị nhất và siêu việt nhất về sự tồn tại của con người cũng như vạn vật trong vũ trụ vô cùng vô tận tựa trên quy luật nhân quả - một quy luật phù hợp soi sáng nhiều lĩnh vực trong các hoạt động của con người trên thế gian.
                 Nhà thơ đã tự nhận rằng cái cánh cửa của nhà thơ đã tự nguyện đặt mình trong sự soi dọi của cái hình mẫu tự ngã này là ta vẫn tin dù mùa xuân đi qua dù tuổi xuân đi qua.
Điều tôi quan tâm và giãi bày về tập thơ "Trật tự không trật tự" đã trình bày một quan niệm của nhà thơ Đặng Huy Giang là ở hình bóng cái tự ngã của nhà thơ và sự tự đặt cái tự ngã hình mẫu cái tự ngã đó như tôi vừa nêu. Sau đây là một minh chứng cụ thể hơn nữa sáng tỏ hơn nữa về quan niệm đó.

Dưới bóng Bồ đề
Một năm mươi kiết già
Gió xoay lật
Trổ
Ngàn con mắt lá
Trong sạch như đứa trẻ
Ta làm trong thân ta
Làm rỗng đầu ta

Trở lại
Tình cờ
(...)
Dưới bóng Bồ đề
Một năm mươi trôi qua
Ta chờ đón mọt năm mươi khác
Có đứa trẻ trong ta cất tiếng khóc chào đời

                       (Dưới bóng Bồ đề)

             Trong cái lộ trình dài dặc gian nan của mình nhà thơ đã cập đến một bờ bến một cõi rỗng lặng mà tràn đầy - đó là hình mẫu cái tự ngã đã để lại hình bóng của nó trong cái tự ngã của nhà thơ - từ cuộc cập bến này đã tạo ra sự sinh sôi sinh thành lớn lao của sáng tạo "có đứa trẻ trong ta cất tiếng khóc chào đời" trong sự soi sáng của "ngàn con mắt lá" "trong sạch như đứa trẻ" "làm trong thân ta".
             Có một tôn giáo gần với cái đạo vũ trụ đó là việc đề cao tính không và thuyết nhân quả - cái đạo này chứa đựng dung nạp được nhiều nhất đối với đời sống tinh thần của con người từng bị áp lực của thời cuộc và nền văn minh xô ép.
               Đó chính là cõi mà tác giả của "trật tự không trật tự" đã soi bóng cái tự ngã của mình vào trong đó trong sự tự nguyện đến như một cái duyên "sao ta vẫn tin... /dù mùa xuân đi qua/ dù tuổi xuân đi qua" với cái nhìn hướng về tương lai:

Phía trước cuộc đời dù lắm dốc
Nhưng đã có máu  nuôi người
Còn ý nghĩ  nuôi văn

                Viết đến đây tôi chợt dừng lại và ngẩng nhìn ra ngoài hiên ánh sáng vừa sau cơn mưa rào mùa hạ lọc qua bụi trúc. Tôi bất thần nhớ tới ý đoạn cuối bài thơ "Thu sơn" (núi thu) của Bạch Cư Dị viết khi nhà thơ vừa ốm dậy leo núi thả hồn mình vào cảnh núi non:
Đời người có được bao lâu/ như tạm gửi trong khoảng trời đất lòng lo chuyện nghìn năm/ thân không một ngày nhàn rỗi/ bao giờ thoát lưới trần/ sẽ về đây khép cửa nghỉ.
Có lẽ thiên nhiên và cái đạo vũ trụ là nơi chốn trú ngụ không chỉ đối với người nay mà đối với cả người thời xưa. Tôi tự hỏi người nay và người xưa thực ra tâm sự có cách biệt nhau nhiều không?

More...