Đặc trưng người Thái mường Mùn

By

 

Đặc trưng người Thái mường Mùn



LÒ CAO NHUM


     Ng­ười Th¸i ViÖt nam n»m trong céng ®ång ng«n ng÷ dßng Nam
¸ bao gåm nhiÒu ngµnh mçi ngµnh l¹i chia thµnh nhiÒu nhãm víi nh÷ng tªn gäi kh¸c nhau tuú theo tõng ®Þa phư­¬ng. Tuy  vËy râ rÖt vµ quen thuéc h¬n c¶ lµ c¸ch gäi theo sù ph©n chia cña chÝnh ng­êi Th¸i ®ã lµ hai ngµnh: Th¸i tr¾ng vµ Th¸i ®en (Tµy §ãn vµ Tµy §¨m).

     Nh÷ng ngµnh Th¸i ë ViÖt Nam ®Òu chung mét gèc víi c¸c nhãm Th¸i ë Nam Trung Hoa Lµo Th¸i Lan vµ MiÕn §iÖn. Cã thÓ nãi r»ng tæ tiªn ng­êi Th¸i x­a b¾t nguån tõ nhãm Th¸i B¸ch ViÖt trong khèi ng«n ng÷ TiÒn Th¸i sinh tô ë miÒn §«ng Nam Trung Hoa (Qu¶ng T©y Qu¶ng §«ng Qu¶ng Ch©u) vµ §«ng B¾c ViÖt Nam trªn l­u vùc con s«ng T©y Giang. ë ®©y hä ®· tiÕp thu ®­îc viÖc thuÇn d­ìng lóa tõ tæ tiªn ng­êi T¹ng - MiÕn ®­a c©y lóa thµnh c©y l­¬ng thùc chÝnh vµ t¹o nªn mét nÒn v¨n minh lóa n­íc ®éc ®¸o trong vïng.

     §Õn thiªn niªn kû thø I TCN do bÞ søc Ðp cña c¸c thÕ lùc chÝnh trÞ ng­êi H¸n mét bé phËn tæ tiªn ng­êi Th¸i cæ t¸ch rêi khái ®ång téc cña m×nh ë l¹i phÝa ®«ng thiªn di nhiÒu ®ît theo h­íng T©y Nam vµ Nam vµo miÒn nam tØnh V©n Nam vµ miÒn T©y §«ng D­¬ng däc theo c¸c con s«ng lín vµ c¸c chi nh¸nh cña nã ®æ xuèng ch©u thæ miÒn §«ng Nam ¸. §Õn nh÷ng thÕ kû ®Çu cña thiªn niªn kû thø I SCN tæ tiªn ng­êi Th¸i còng ®· lËp ®­îc mét lo¹t c¸c tiÓu quèc ë miÒn th­îng §«ng D­¬ng th­îng Lµo vµ T©y b¾c ViÖt Nam. NhiÒu nhµ nghiªn cøu sö d©n téc häc ®· kh¼ng ®Þnh tõ ®êi §­êng tæ tiªn ng­êi Th¸i ngµnh phÝa T©y trong ®ã cã T©y B¾c ViÖt Nam ®· ®Õn c­ tró ë vïng nµy. §iÒu ®ã ®­îc chøng minh tõ chÝnh sö Trung Quèc tõ sù hç trî cña c¸c nguån tµi liÖu biªn niªn sö chÐp tay; c¸c truyÒn thuyÕt l­u hµnh trong nh©n d©n ë T©y B¾c ViÖt Nam Lµo XÝp Xoong P»n Nµ MiÕn §iÖn Th¸i Lan ...

     ë ViÖt Nam sau ®ît thiªn di nµy c­ d©n ng­êi Th¸i ch­a nhiÒu so víi nh÷ng c­ d©n cña nh÷ng nhµ n­íc nhá tæ tiªn cña ng­êi Kh¸ng ng­êi La Ha Xinh Mun... Ph¶i ®Õn nh÷ng thÕ kû cña cuèi thiªn niªn kû I hay ®Çu thiªn niªn kû II SCN c¸c nhãm Th¸i ë V©n Nam míi lín m¹nh lªn vµ b¾t ®Çu nh÷ng cuéc thiªn di lín xuèng phÝa nam. Chóa ®Êt Th¸i §en lµ L¹ng Ch­îng tõ m­êng Lß (nay thuéc NghÜa Lé - Yªn B¸i) trµn ra ®¸nh chiÕm toµn bé miÒn T©y b¾c ViÖt Nam. Khi L¹ng Ch­îng ®Õn c¸c vïng ®· gÆp c¸c tï tr­ëng Th¸i Tr¾ng ®· cã mÆt ë T©y B¾c sím h¬n.

     Ng­êi Th¸i ë Mai Ch©u (Hoµ B×nh) lai lÞch trë nªn râ rµng nhê ®­îc ghi chÐp l¹i trong mét cuèn sö biªn niªn t×m thÊy ë ChiÒng H¹ (x· Mai H¹ - Mai Ch©u). §©y lµ mét cuèn gia ph¶ cña dßng hä Hµ C«ng ®­îc c¸c thÕ hÖ dßng hä ghi chÐp liªn tôc tõ ngµy ®Õn më ®Êt sinh c­ (kho¶ng cuèi thÕ kû XIII ®Çu thÕ kû XIV) vµ dõng l¹i n¨m 1945 khi x¶y ra c¸ch m¹ng th¸ng T¸m giai cÊp phong kiÕn bÞ lËt ®æ. Cuèn gia ph¶ nµy ®­îc gi¸o s­ §Æng Nghiªm V¹n c«ng bè trong cuèn "T­ liÖu vÒ lÞch sö vµ x· héi d©n téc Th¸i" do Nhµ xuÊt b¶n Khoa häc x· héi Ên hµnh n¨m 1977.

     KÕt hîp víi nh÷ng th«ng tin Ýt ái trong sö liÖu ViÖt Nam ta thÊy ®­îc tæ tiªn cña ng­êi Th¸i ë Mai Ch©u tõ miÒn ®Çu nguån s«ng Hång vïng ®Êt M­êng H­íc P­íc Khµ (tøc B¾c Hµ tØnh Lµo Cai) thiªn di däc s«ng Hång rÏ sang s«ng §µ råi tíi lËp nghiÖp ë M­êng Xang (Méc Ch©u S¬n La) m­êng Khoßng (B¸ Th­íc Thanh Ho¸) vµ M­êng Mïn (Mai Ch©u Hoµ B×nh) tõ c¸ch ngµy nay ngãt 700 n¨m. Cuéc thiªn di cña ng­êi Th¸i ®Õn Mai Ch©u vµ quan hÖ gi÷a ba nhãm Th¸i Mai Ch©u Méc Ch©u B¸ Th­íc cßn ®­îc truyÒn thuyÕt ho¸ l­u truyÒn trong d©n gian kh«ng nh÷ng ë vïng Hoµ B×nh Thanh Ho¸ S¬n La cßn phæ biÕn ë vïng Lµo Cai.

     Theo biªn niªn sö cña dßng hä Hµ C«ng ng­êi Th¸i ®Õn M­êng Mïn ph¶i gian nan vÊt v¶ khai khÈn ®Êt ®ai mét qu¸ tr×nh kÐo dµi hµng chôc ®êi ng­êi míi x©y ®¾p nªn ruéng ®ång m­êng b¶n ®Ó l¹i cho con ch¸u cho ®Õn ngµy nay. Còng nh­ c¸c bé phËn Th¸i kh¸c c¸c chóa ®Êt Th¸i ë Mai Ch©u ®Õn lËp nghiÖp cho ®Õn tËn ngµy nay ®Òu thÇn phôc triÒu ®×nh vµ ®· cïng c¸c téc ng­êi kh¸c tham gia vµo c«ng cuéc x©y dùng vµ b¶o vÖ quª h­¬ng còng nh­ Tæ quèc ViÖt Nam.

***

     NÕu ph©n lo¹i c¸c vïng v¨n ho¸ th× m­êng Mïn (tøc huyÖn Mai Ch©u b©y giê) chÝnh lµ mét tiÓu vïng n»m trong vïng v¨n ho¸ lín T©y B¾c. TiÓu vïng v¨n ho¸ m­êng Mïn cã nh÷ng ®Æc ®iÓm chung c¬ b¶n cña vïng ®ång thêi còng næi lªn b¶n s¾c riªng. Trong ph¹m vi hÑp mét tØnh (Hßa B×nh) v¨n ho¸ m­êng Mïn nghiÔm nhiªn tån t¹i næi bËt bªn c¹nh nÒn v¨n ho¸ M­êng ®å sé.

     M­êng Mïn lµ tªn gäi x­a cña M­êng Mai hay huyÖn Mai Ch©u ngµy nay. Tªn M­êng Mïn cã tõ tr­íc thÕ kû XIV thêi ®iÓm mµ ng­êi Th¸i ë m­êng H­íc Khµ thiªn di ®Õn sinh c­ lËp nghiÖp nói non ë ®©y trïng ®iÖp bao quang thung lòng "ch¹y dµi nh­ d¶i ¸o" (Theo H­ng ho¸ phong thæ lôc cña Hoµng BØnh ChÝnh). D¶i nói ®¸ v«i liªn tiÕp víi b¹t ngµn rõng cæ thô lµ l­u vùc cña hai con suèi chÝnh: Suèi Xia vµ Suèi Mïn. Hai con suèi len lái qua c¸c khe ®¸ th¸c ghÒnh gi÷a thung lòng ra hîp l­u ë cöa Co L­¬ng S«ng M·. Thung lòng M­êng Mïn ng¨n c¸ch víi c¸c vïng m­êng kh¸c bëi rÆng nói. PhÝa nam cã d·y nói Pï Khµ ch¹y tõ x· Pï Bin xu«i theo h­íng T©y vµ ®øt g·y khi gÆp s«ng M· lµ M­êng Khoßng M­êng ¸nh cña Thanh Ho¸; bªn kia d·y nói Pï Hoäc; PhÝa T©y b¾c lµ M­êng Xang thuéc Méc Ch©u (S¬n La) lµ hai vïng cã anh em cïng téc; phÝa bªn kia d·y nói Thung Khe ch¹y xu«i ra s«ng §µ lµ M­êng Bi mét trong nh÷ng trung t©m c­ tró lín cña ng­êi M­êng Hoµ B×nh. PhÝa b¾c con s«ng §µ lµ n¬i sinh c­ cña ng­êi Tµy ng­êi Dao huyÖn §µ B¾c. Xu«i theo s«ng §µ kh«ng bao xa lµ anh em ng­êi ViÖt ë ch©n nói Ba V× m¶nh ®Êt Th¨ng Long lÞch sö vµ ch©u thæ s«ng Hång.

     M­êng Mïn n»m trong vïng khÝ hËu nhiÖt ®íi «n hoµ h×nh thµnh râ nÐt bèn mïa trong n¨m. Mïa hÌ thi tho¶ng cã giã Lµo thæi sang mïa ®«ng l¸c ®¸c cã b¨ng gi¸ ë c¸c ngän nói cao mïa xu©n vµ mïa thu t­¬i xanh hoa l¸ trÜu trÞt qu¶ chÝn. D©n c­ quÇn tô trong b¶n trong m­êng tËp trung ch©n nói h­íng mÆt ra c¸nh ®ång vµ con suèi. Nèi tiÕp däc thung lòng lµ M­êng Th­îng M­êng H¹ M­êng HÞch x­a trï phó yªn b×nh nh÷ng c¸nh ®ång vùa lóa cña huyÖn Mai Ch©u. Ng­êi Th¸i M­êng Mïn sèng chñ yÕu b»ng trång lóa lµm n­¬ng trång c©y ch¨n nu«i tr©u bß lîn gµ vÞt ... NghÒ phô cña phô n÷ lµ dÖt thæ cÈm. Tr­íc ®©y chÞ em dÖt v¶i ®Ó mÆc lµm ch¨n ®Öm hay phôc vô trong viÖc lÔ ngµy nay thæ cÈm do chÞ em lµm ra ®· trë thµnh hµng ho¸ b¸n trao ®æi gi÷a c¸c vïng b¸n cho kh¸ch du lÞch... §µn «ng ®an l¸t v¸ chµi vµ ®i s¨n hä lµ trô cét kh«ng nh÷ng trong gia ®×nh cßn tham gia c¸c c«ng viÖc cña x· héi vµ ®Êt n­íc.

Tr¶i qua qu¸ tr×nh khai thiªn lËp ®Þa ngãt 700 n¨m ng­êi Th¸i M­êng Mïn ®· t¹o dùng cho m×nh mét cuéc sèng phong phó vÒ vËt chÊt vµ tinh th©n. §ã lµ nh÷ng c¸nh ®ång trï phó ®­îc khai ph¸ t«n t¹o qua ngãt 30 ®êi kÓ tõ thêi Lang B«n ®Çu tiªn ®Õn sinh c­ lËp nghiÖp. Nhê hÖ thèng t­íi tiªu ®Êt trång trät vÉn mµu mì. §Ó b¶o vÖ sù mµu mì cho ®Êt ng­êi Th¸i lµm nh­ sau: Hä ng¨n suèi lµm "Phai" (®Ëp) dÉn dßng n­íc vµo c¸nh ®ång bËc thang th¶ tõ thöa ruéng cao nhÊt ®Õn ch©n ®åi. Mïa lò ng­êi Th¸i "®iÒu khiÓn" hÖ thèng m­¬ng phai lÊy phï sa vµo ruéng. §èi víi c­ d©n sèng chñ yÕu b»ng n­¬ng rÉy hä còng cã c¸ch lµm mÇu mì cho ®Êt ®åi nói. Tõ ®êi nµy qua ®êi kh¸c n­¬ng rÉy kh«ng bÞ b¹c mµu bëi hä kh«ng sö dông ®Õn c¹n kiÖt mÇu cña ®Êt b»ng c¸ch ph¸t n­¬ng trång ®«i ba vô d¨m m­êi n¨m sau rõng t¸i sinh míi trë l¹i n¬i ®ã gieo trång. Nh­ thÕ ®Êt mµu lu«n ®­îc båi ®¾p vµ tr¸nh ®­îc ph¸ rõng bõa b·i. ý thøc nµy trë thµnh mét luËt lÖ tù nguyÖn trong ng­êi d©n Th¸i. Ngµy nay ng­êi Th¸i sèng b»ng n­¬ng rÉy x­a kia ®· bá trång lóa vµ hoa mµu vèn thu nhËp bÊp bªnh chuyÓn h¼n sang trång c©y n«ng nghiÖp c©y ¨n qu¶ t¹o nªn nh÷ng vïng rõng nguyªn liÖu cho mét sè nhµ mµy s¬ chÕ trong huyÖn hoÆc khai th¸c vËn chuyÓn sang vïng kh¸c khi giao th«ng ®· thuËn lîi h¬n.

     M­êng Mïn cã 7 d©n téc sèng xen kÏ. D©n téc M«ng kho¶ng trªn 3.000 ng­êi sèng tËp trung ë  hai x· Hang Kia vµ Pµ Cß. Ng­êi Dao ë x· T©n Mai mét sè nhá ë Phóc S¹n T©n S¬n. Ng­êi M­êng tËp trung ë x· Ba Khan xen kÏ víi ng­êi Th¸i ë x· Phóc S¹n T©n S¬n Pï Bin Nong Lu«ng Cun Pheo mét sè nhá ë V¹n Mai. Ng­êi Kinh ë thÞ trÊn thÞ tø vµ d¶i däc quèc lé 15. Ng­êi Th¸i ®«ng ®¶o h¬n c¶ tËp trung vïng quanh thÞ trÊn men theo ch©n nói thung lòng däc hai bê suèi Mïn vµ suèi Xia. C¸c d©n téc ë m­êng Mïn coi nhau nh­ anh em t¾t löa tèi ®Ìn ®Òu cã mÆt tõ bao ®êi nay kh«ng x¶y ra sù chia rÏ ®oµn kÕt lµm ¨n sinh sèng x©y dùng b¶n m­êng. Mçi d©n téc mét vÎ ®Ñp v¨n ho¸ nh­ng râ rµng v¨n ho¸ Th¸i hiÓn nhiªn trë thµnh chñ thÓ cña vïng bëi nh÷ng lý do sau: C­ d©n Th¸i chiÕm ®Õn 70% qu¸ tr×nh lÞch sö cña d©n téc Th¸i lµ l©u dµi h¬n c¶ so víi c¸c d©n téc cïng sinh sèng ...

     Nãi ®Õn v¨n ho¸ Th¸i M­êng Mïn mét yÕu tè kh«ng thÓ kh«ng nh¾c ®Õn ®ã lµ sù giao thoa qua l¹i gi÷a c¸c vïng. Víi vÞ trÝ ®Þa d­ tr¶i qua bao ®êi sinh sèng lµm ¨n tr¶i qua bao kú sinh löa ng­êi Th¸i M­êng Mïn vµ c¸c téc ng­êi anh em kh¸c quanh vïng g¾n bã keo s¬n trong t×nh nghÜa l¸ng giÒng. V¨n ho¸ Th¸i m­êng Mïn ®· tiÕp nhËn ®­îc nhiÒu tinh hoa v¨n ho¸ anh em t«i luyÖn hoµ nhuyÔn ®Ó trë thµnh b¶n s¾c riªng.

     M­êng Mïn (tøc huyÖn Mai Ch©u ngµy nay) n»m gi÷a mét thung lòng ®­îc bao bäc bëi c¸c d·y nói lín n»m ë cöa ngâ lªn miÒn t©y b¾c ViÖt Nam. S­ên phÝa ®«ng cña mét nh¸nh d·y Tr­êng S¬n lµ ®Þa bµn c­ tró ®«ng ®óc cña ng­êi M­êng. Theo nhËn ®Þnh cña nhiÒu nhµ khoa häc M­êng Bi chÝnh lµ mét trung t©m M­êng cæ. Trong qu¸ tr×nh ng­êi Th¸i ®Õn sinh c­ phÝa t©y d·y Tr­êng S¬n ®· liªn tôc diÔn ra c¸c cuéc tiÕp xóc víi ng­êi M­êng. Tõ gÆp gì trao ®æi hµng ho¸ ë c¸c phiªn chî lµm quen trong c¸c mïa rÉy hai bªn s­ên nói ®æi trao gièng m¸ gióp nhau ho¹n n¹n ®ãi kÐm ®Õn nh÷ng quan hÖ th«ng gia giao hoµ huyÕt thèng ng­êi Th¸i ë M­êng Mïn vµ ng­êi M­êng ë M­êng Bi trë nªn th©n thiÖn coi nh­ anh em s½n sµng gióp nhau lóc khã kh¨n ho¹n n¹n. Suèt qu¸ tr×nh dµi chung sèng ng­êi M­êng ë M­êng Bi vµ ng­êi Th¸i M­êng Mïn hiÕm cã nh÷ng m©u thuÉn c¨ng th¼ng x¶y ra gi÷a hai d©n téc dÉn tíi huynh ®Ö t­¬ng tµn. Sù nç lùc chung sèng th©n thiÖn Êy ®· t¹o ®iÒu kiÖn cho hai nÒn v¨n ho¸ cã nhiÒu nÐt t­¬ng ®ång ®an xen vµo nhau.

     Ngoµi sù giao l­u víi téc ng­êi M­êng phÝa ®«ng nh¸nh Tr­êng S¬n ng­êi Th¸i m­êng Mïn cßn tiÕp xóc tèt ®Ñp víi c¸c téc ng­êi kh¸c quanh vïng nh­ ng­êi ViÖt ng­êi Dao ng­êi M«ng ng­êi Hoa ng­êi Ao T¸. Tuy nhiªn c¸c téc nµy c­ d©n Ýt vµ hä ®Õn sinh sèng t¹i Mai Ch©u muén h¬n kho¶ng thÕ kû 19 ®Õn nay. Ng­êi M«ng ng­êi Dao sèng phong kÝn c¶ bÒ næi cuéc sèng lÉn néi t©m nªn kh«ng dÔ dµng chÞu ¶nh h­ëng lÉn nhau vÒ mäi mÆt v¨n ho¸. Riªng ng­êi ViÖt cã mÆt ë Mai Ch©u cã thÓ sím h¬n nh­ng râ nÐt lµ ®Çu thÕ kû XX vµ nhÊt lµ sau n¨m 1945 cïng víi sù xuÊt hiÖn cña ng­êi Hoa. Ng­êi ViÖt vµ ng­êi Hoa c­ tró lÎ tÎ ë Suèi Rót V·ng dÇn dÇn h×nh thµnh nªn phè chî vÒ sau. X­a kia ng­êi Th¸i giao l­u th«ng th­¬ng tõ s«ng §µ qua ®Þa h¹t M­êng Mïn ®Õn tËn ®Êt Lµo. TÊt c¶ nh÷ng mèi giao l­u tiÕp xóc Êy ®· ®Ó l¹i nhiÒu dÊu Ên trong nÕp sèng t©m hån t×nh c¶m cña ng­êi Th¸i M­êng Mïn. ë bªn nhau ®· xuÊt hiÖn nhiÒu cuéc h«n nh©n hoµ huyÕt t¹o ra thÕ hÖ míi cã dßng m¸u hai d©n téc biÕt n©ng niu nh÷ng gi¸ trÞ v¨n ho¸ cña nhau kh«ng ¸p ®Æt mµ tù nguyÖn chän läc tiÕp nhËn còng nh­ ®µo th¶i ®Ó duy tr× vµ ph¸t triÓn. Bëi thÕ ®­¬ng nhiªn trong ¨n - ë - mÆc cña ng­êi Th¸i Mai Ch©u cña c¸c d©n téc céng c­ hay l¸ng giÒng ®Òu ph¶n ¸nh ®Ëm nÐt sù t­¬ng ®ång vµ dÞ biÖt qua sù nç lùc hoµ nhËp vµ b¶o tån suèt qu¸ tr×nh dµi chung sèng.

More...

Ngày Tết và phong tục tập quán người Mông

By


Ngµy tÕt vµ phong tôc tËp qu¸n ngu­êi M«ng



Sau th¸ng 10 (¢m lÞch) ng« ®· thu xong lóa n­u¬ng ®· gÆt vÒ vÎ mÆt ai nÊy t­u¬i mµu no Êm ng­uêi M«ng r¶nh rçi thêi gian dån c¶ vµo c«ng viÖc ®ãn TÕt. Ngµy TÕt cña ngu­êi M«ng còng lµ mïa cña nh÷ng tËp tôc ®Ñp në ré.






        Nh÷ng bé quÇn ¸o TÕt rùc rì
      

Th¸ng nµy ®ang ®é hanh kh«. Tõ Pµ Cß con sang Pµ Cß lín tõ b¶n Xµ LÜnh qua b¶n Hang Kia ng­uîc Thung Mµi quµnh vÒ Thung MËn ë ®©u b¶n ng­uêi M«ng còng x«n xao n¸o nøc. Tõng tèp c« g¸i lÆng thÇm kiªn nhÉn ngåi trong n¾ng hanh thªu nh÷ng bé v¸y ¸o rùc rì. Sù bÒn bØ trong c«ng viÖc thªu thïa cña c« g¸i M«ng qu¶ lµ hiÕm thÊy. §Ó cã c¸i v¸y mÆc TÕt c¸c bµ c¸c c« ph¶i dån c«ng søc c¶ mét n¨m tõ ®Ëp vá c©y xe lanh thµnh sîi ®Õn viÖc dÖt thµnh tÊm v¶i phÕt s¸p ong t¹o hoa v¨n nhuém l¸ chµm...Sau ®Êy míi thªu thïa c¸c lo¹i chØ mµu vµ h×nh thµnh nh÷ng tÊm kh¨n v¹t ¸o diªm dóa nh÷ng tÊm v¸y xóng xÝnh s¾c ®á xanh vµng. N¨m nµo còng vËy mçi ®é TÕt ®Õn xu©n sang nhÊt nhÊt phô n÷ M«ng ph¶i cã mét bé v¸y ¸o míi do chÝnh tay m×nh lµm ra.


         


        LuyÖn ngùa phi vµ ®¸nh quay

         
Ngoµi chç c¸c c« g¸i ngåi tóm tôm thªu thïa lµ n¬i c¸c chµng trai tËp b¾n tªn luyÖn ®¸nh quay say s­a tËp thæi c¸c bµi khÌn míi. §Æc biÖt cã tèp tËp c­ìi ngùa r­ît ®uæi nhau däc theo thung lòng. Cã nh÷ng cËu bÐ chõng 10 tuæi c­ìi chó ngùa non ng­êi cø nh¶y chåm chåm trªn l­ng ngùa cßn chó ngùa th× x¨ng x¸i tung vã tr­íc vã sau ®uæi theo nh÷ng con ngùa giµ. Thung  
lòng cuén lªn nh÷ng lµn bôi vµng trong n¾ng s«i ®éng ®Õn cuèi ngµy bëi sù vui nhén cña con ng­êi.


         


        RËm rÞch tiÕng gi· b¸nh chµy

         
Buæi s¸ng cuèi n¨m c¸c nhµ ®ua nhau mæ lîn vµ lµm b¸nh chµy (Cßn gäi lµ b¸nh dµy). B¸nh chµy kh«ng thÓ thiÕu ®èi víi c¸c gia ®×nh. X«i n­¬ng ®· ®å lªn th¬m nøc trót vµo cèi ®Ó nh÷ng chµng trai khoÎ m¹nh ®©m cho tíi khi x«i nhuyÔn qu¸nh chÆt vµo chµy míi th«i. Gi· xong x¾n x«i ra Ðp thµnh b¸nh cã ®­êng kÝnh kho¶ng 30-40 cm ®Æt lªn bµn thê gian gi÷a cóng gia tiªn...


         Ảnh tư liệu Lò Cao Nhum


        Chµng trai M«ng víi  khÈu sóng kÝp 

         
Ngµy mång 1 tiÕng gµ g¸y ®Çu tiªn cÊt lªn trong b¶n lµ tÝn hiÖu linh thiªng b¸o n¨m míi tíi thóc giôc nh÷ng chµng trai M«ng- nh÷ng ng­êi chñ cña gia ®×nh b­íc nhanh ra khái nhµ næ sóng kÝp tiÔn n¨m cò ®i qua.

          Cuéc ®êi mçi chµng trai M«ng g¾n liÒn víi khÈu sóng kÝp. CÊt tiÕng chµo ®êi d©n b¶n ®ãn b»ng tiÕng sóng. B¾t ®­îc c« g¸i theo chµng vÒ lµm vî b¹n mõng chµng b»ng tiÕng sóng. Lóc nh¾m m¾t xu«i tay tõ gi· cuéc ®êi d©n b¶n tiÔn chµng b»ng tiÕng sóng. Ngµy TÕt chµng trai M«ng h·nh diÖn cÇm c©y sóng næ nh÷ng ph¸t vang nhÊt to nhÊt nh­ muèn nãi ®iÒu g× víi ®Êt trêi quª h­¬ng khi nghe n¸o nøc tiÕng mïa xu©n ®Õn.

          V× vËy ®Õn víi ng­êi M«ng ngµy TÕt th­êng gÆp c¸c chµng trai M«ng mang theo m×nh mét c©y khÌn vµ mét c©y sóng cæ. §ã lµ gia tµi quÝ gi¸ nhÊt cña hä còng lµ biÓu hiÖn cña t×nh yªu cña niÒm say mª kh¸t väng muèn v­¬n tíi c¸i ®Ñp c¸i b×nh yªn c¸i tµi c¸i giái vµ c¸i thiÖn.


        Röa n­uíc vµng n­uíc b¹c ®Çu n¨m
          
         
Chñ nhµ ®Þu gïi gç ®i ra ®Çu b¶n lÊy n­íc vÒ. T¹i ®ã ng­êi ta tranh nhau lÊy ®­îc n­íc vµo nh÷ng giê kh¾c sím nhÊt trong ngµy ®Çu n¨m. Ai lÊy ®­îc sím nhÊt hä quan niÖm n¨m ®ã gÆp may lín sÏ cã nhiÒu vµng b¹c mang vÒ nhµ. Trong khi móc hä khÊn nguyÖn:

                    L¹y ®Êt l¹y trêi

                    Ra nhiÒu n­íc n÷a

                    Cho ng« ®Òu h¹t

                    Cho lóa ®Òu b«ng...

          Ng­êi vî vµ c¸c con ngñ dËy lÊy n­íc röa mÆt bao giê hä còng cho b¹c hoÆc vµng vµo thau n­íc cã ý r»ng: N¨m hÕt tÕt ®Õn röa n­íc vµng n­íc b¹c cho s¸ng sña da thÞt mong trong n¨m lµm ¨n gÆp nhiÒu may m¾n.

  
            
 
       
           
C¸c bµ vî ®­uîc dËy muén trong ngµy tÕt       
         
S¸ng sím s­¬ng mï cßn nh­ b­ng lÊy m¾t «ng chñ nhµ ®· x¾n tay vµo viÖc lµm cç ®Ó cóng gia tiªn. Th­êng ngµy ng­êi M«ng ¨n ng« xay nh­ng ngµy tÕt lµ ph¶i ¨n c¬m ®å. Kh¸c víi ngµy th­êng c«ng viÖc bÕp nóc cña phô n÷ ngµy tÕt ®µn «ng ®¶m nhiÖm hÕt. ¤ng chñ nhµ lo b÷a xong ®îi bµ vî vµ c¸c con dËy cïng ¨n. MÊy ngµy tÕt c¸c bµ vî vµ con g¸i muèn ngñ ®Õn bao giê dËy còng ®­îc chång cè ý tr¸nh gäi.

          
           
Nh÷ng ®iÒu kiªng vµ tôc thê löa         
         
Ngµy TÕt mäi ng­êi M«ng vµ kh¸ch ph¶i kiªng kþ nh÷ng ®iÒu tèi thiÓu: Kh«ng ®­îc thæi vµo bÕp löa nÕu thæi hä cho r»ng n¨m Êy lµm n­¬ng sÏ gÆp giã to. Ph¶i ¨n b¸nh dµy tr¾ng kh«ng ®­îc n­íng löa nÕu n­íng hä sî n­¬ng rÉy n¨m Êy bÞ h¹n. BÕp löa ph¶i xÕp cñi ®Ó ch¸y liªn tôc nÕu t¾t hä sî ®èt n­¬ng sÏ kh«ng ch¸y. Kh«ng ®­îc ®æ n­íc vµo bÕp trong nh÷ng ngµy tÕt sî n¨m Êy mïa mµng gÆp m­a to. Kh«ng ®­îc ¨n rau e mïa mµng thÊt b¸t sÏ ®ãi. Kh«ng ®­îc quÐt nhµ lo cña c¶i trong nhµ bÞ mÊt...

          Râ lµ ngµy TÕt ng­êi M«ng cßn dung n¹p nhiÒu tôc kiªng cã liªn quan ®Õn tÝn ng­ìng thêi cæ ®¹i. Xem thÕ còng ®ñ biÕt ngoµi sù quÝ träng n­íc lµ sù quÝ träng löa. Ngän löa th¾p s¸ng cho linh hån ng«i nhµ chøng kiÕn mäi cuéc vui buån cña con ng­êi thiÕt thùc mang l¹i nguån sinh khÝ Êm ¸p mçi khi mïa ®«ng th¸ng gi¸ tíi.

                                                                                       

                                                                     Lß Cao Nhum

More...

Bếp lửa trong đời sống sinh hoạt của người Thái

By

 

BÕp löa trong ®êi sèng sinh ho¹t
cña ng­uêi Th¸i





Cã lÏ ngän löa ®· xuÊt hiÖn tõ thuë hång hoang. §ã lµ mét ph¸t minh vÜ ®¹i lµ c«ng lao chung cña loµi ng­êi. Gi¶i thÝch löa sinh ra tõ ®©u nh­ thÕ nµo th× ng­êi x­a th­êng bµy tá quan niÖm cña m×nh b»ng c¸c huyÒn tho¹i cæ tÝch. Mçi c©u chuyÖn ph¶n ¸nh nh·n quan riªng cña c¸c d©n téc. Ng­êi Th¸i Mai Ch©u còng cã c©u chuyÖn nh­ vËy. R»ng chØ nhµ Then (®Êng tèi cao M­êng Trêi) míi cã löa. Then th­¬ng ng­êi trÇn gian ¨n sèng ®au bông ¨n gái ho hen kh«ng chia löa kh«ng ®µnh. Nh­ng ng­êi trÇn gian còng ph¶i tr¶i qua bao phen gian nan v¹n dÆm giã m­a míi lÊy ®­îc löa vÒ mÆt ®Êt. C«ng lao ®ã thuéc vÒ Ruåi Tr©u. Nhê trÝ th«ng minh s¸ng t¹o Ruåi Tr©u ®· kh«ng ®Ó ý ®Õn bïi nhïi löa nhµ Then cho mµ t×m c¸ch häc trém mÑo lµm ra löa cña M­êng Trêi. Ruåi Tr©u nhí trong bông kh«ng quªn lóc Then lÊy c©y bæ lµm m¸ng khoÐt lç gi÷a hai ®Çu ®ãng cäc quµng d©y ®u ®­a nh­ h­¬u b­íc c¹o bïi nhïi nh­ r©u t«m bïng nhïng nh­ æ lîn hai tay kÐo cß c­a mét h¬i kÐo cß c­a mét håi lªn löa... C¸c c©u chuyÖn huyÒn tho¹i dï lµ g¸n cho mét con vËt mét vÞ thÇn nµo ®Êy còng hµm ý t«n vinh c«ng tr¹ng loµi ng­êi mµ th«i. Sinh ra loµi ng­êi th× còng sinh ra ph­¬ng tiÖn phôc vô nã. §Êy lµ thiÕt chÕ hoµn h¶o cña t¹o ho¸.

            Löa sinh tån vµ g¾n bã víi loµi ng­êi tõ ®Êy. VÕt tÝch tµn löa cïng víi vá èc x­¬ng thó cßn v­¬ng v·i r¶i r¸c trong c¸c tÇng v¨n ho¸ hang ®éng nh÷ng b·i cá ch©n rõng ven suèi... ë ®Êy ta cã thÓ m­êng t­îng vÒ mét thuë b×nh minh loµi ng­êi ngän löa bËp bïng thui con thó c¶ bÇy ®oµn qu©y quÇn nh¶y nhãt mõng th¾ng lîi sau mét cuéc ®i s¨n. Råi loµi ng­êi ®«ng ®óc hang hèc trë nªn chËt chéi ®Õn lóc ph¶i rêi ra dùng lÒu x©y l¸n tiÕn lªn cã ng«i nhµ ra h×nh ra d¸ng. BÕp löa còng ®i tõ s¬ sµi t¶n m¸t cæ s¬ theo ch©n con ng­êi vµo lÒu vµo l¸n vµo n¬i chèn c­ ngô trong mçi c¨n nhµ. Ngän löa mang sinh khÝ thiÕt thùc ®Õn cho cuéc sèng con ng­êi vµ ®­îc con ng­êi n©ng niu tr©n träng g×n gi÷ l­u truyÒn cho ®Õn ngµy nay.

            Trong ¨n - ë - mÆc cña ng­êi Th¸i mçi sinh ho¹t ®Òu liªn quan vµ g¾n bã víi bÕp löa. Cã nhµ lµ cã bÕp löa. Cã thÓ nãi r»ng mäi thµnh qu¶ lao ®éng cña gia ®×nh ®Òu gi¸n tiÕp hoÆc trùc tiÕp cã sù chøng kiÕn hoÆc nhê bÕp löa mµ ra. Tr­íc hÕt lµ nãi ®Õn c¸i ¨n. BÕp löa mµ trung t©m lµ ngän löa ®· ban tÆng cho con ng­êi mét nÒn v¨n minh ¨n chÝn. Tõ thuë xa x­a con ng­êi ý thøc ®­îc r»ng ¨n sèng sî ®au bông / ¨n gái sî ho hen nªn ®· nhê cËy ®Õn søc nãng cña löa thui chét triÖt tiªu c¸c mÇm bÖnh g©y h¹i. Kh«ng chØ cã thÕ con ng­êi cßn dïng löa ®Ó phôc vô nhu cÇu th­ëng thøc ngµy cµng cao cho chÝnh m×nh. NÕu x­a kia tr­íc khi ¨n thÞt mét con thó hä h¬ trªn löa chØ cÇn thÞt chÝn lµ xÐ ra ¨n th× vÒ sau hä thÊy lµm bé lßng ¨n riªng bé da ¨n riªng råi thÞt th¨n thÞt ®ïi x­¬ng s­ên ¨n riªng ... thÊy ngon miÖng h¬n. Tõ ®Êy n¶y sinh ra mãn n¶y sinh ra c¸c c¸ch lµm mãn t×m tßi vµ ph¸t hiÖn ra c¸c gia vÞ mµ ë rõng ë suèi kiÕm ®©u còng ra. Löa ®· gióp con ng­êi lµm c¸c mãn ¨n trùc tiÕp ch¹m löa vµo miÕng thÞt nh­ng còng gi¸n tiÕp ®èt quanh èng nøa èng b­¬ng lµm cho thÞt chÝn bªn trong. Nh÷ng mãn ¨n tóm trong l¸ th× b»ng que xiªn ®­îc treo h¬ s¸t löa than nãng ®á. Nh÷ng mãn ¨n ®­îc gãi b»ng l¸ rõng cã khi ®­îc lµm chÝn b»ng c¸ch vïi trong tro nãng... VÒ sau con ng­êi cã thªm cñ thªm b¾p thªm h¹t vµ còng n¶y sinh ra mu«n vµn thøc mãn mu«n vµn c¸ch lµm chÝn nh­ng tùu chung l¹i ®Òu qua löa. Tõ bÕp löa con ng­êi ®· s¸ng t¹o vµ lµm phong phó thªm c¸i ¨n cho m×nh. Nhê bÕp löa mµ h×nh thµnh nÒ nÕp phong c¸ch v¨n ho¸ Èm thùc ®éc ®¸o.

            BÕp löa còng trùc tiÕp hay gi¸n tiÕp phôc vô c¸i mÆc cña ng­êi Th¸i. Tõ n­¬ng b«ng ®­îc dän s¹ch b»ng löa cho ®Õn tÊm v¶i tÊm ¸o ®· ®­îc nhuém chµm ®Òu ph¶i mÊy lÇn qua löa míi thµnh. Trong c¸c c«ng ®o¹n lµm ra v¶i th× c«ng viÖc hå sîi b«ng vµ nhuém mÇu v¶i lµ trùc tiÕp ®Õn löa nhiÒu nhÊt. Khi b«ng ®· ®­îc kÐp ra thµnh sîi sîi b«ng ®· ®­îc chiÕc sa quay l¹i thµnh cuén th× nhÊt thiÕt ph¶i qua nåi ch¸o ®Ó hå cho sîi s¨n mÞn.

Khi ®· thµnh tÊm v¶i ng­­êi ta c¾t ra ®Ó kh©u thµnh quÇn ¸o kh¨n ch¨n ®Öm tói n¶i ... Tuú ý thÝch vµ phï hîp víi ®iÒu kiÖn m«i tr­êng sö dông mµ ng­­êi ta chän mµu ®Ó nhuém. X­­a kia ch­­a cã phÈm nhuém ng­­êi Th¸i th­­êng dïng vá hoÆc l¸ c©y ®Ó ch¾t lÊy mµu. Vá c©y v¶i sÏ ra mµu vµng n©u l¸ chµm thµnh mµu xanh sÉm. Muèn s¾c ®é ®Ëm nh¹t th× cho nhiÒu hay Ýt nguyªn liÖu. §Ó ch¾t ra mµu ng­­êi ta bá vµo xanh ®ång to ®æ n­­íc råi ®un lªn nh­­ c¸ch hå sîi. Nh­­ng nhuém mµu chµm kh«ng chØ qua löa mét lÇn nh­­ hå sîi v¶i hoÆc quÇn ¸o nhuém ph¶i nhóng nhiÒu lÇn mçi lÇn sau khi ph¬i kh« l¹i nhóng tiÕp trong nåi chµm ®ang sôc s«i trªn bÕp löa bao giê giÆt ph¬i kh«ng thÊy mµu chµm phai n÷a míi th«i.

            §Ó cã ®­­îc nh÷ng cuén sîi t¬ t»m vµng ãng hay tr¾ng muèt ng­êi Th¸i còng ph¶i tá c¸i ®øc tÝnh kiªn tr× nhÉn n¹i cña ng­êi ngåi bªn c¹nh bÕp löa ®Ó kÐo t¬. Nong kÐn ®Çy ®Æt s¸t c¹nh ghÕ ngåi. Nåi kÐn s«i lim rim trªn bÕp löa. Cßn chÞ em th× lu«n tay tay tr¸i cÇm khÝp (®òa g¾p b»ng tre) xíi ®Òu nåi kÐn tay ph¶i kÐo sîi t¬ ra nong nia. Gia ®×nh nu«i nhiÒu t»m th× c«ng viÖc kÐo t¬ bËn rén nhiÒu ngµy. Hä ngåi kÐo tõ s¸ng ®Õn tr­­a tõ tr­­a ®Õn tèi nÕu chËm nhéng trong kÐn sÏ biÕn thµnh b­­ím. Cø thÕ hä ngåi kÐo ®Õn b÷a ¨n th× ®· cã  b¸t nhéng rang gißn bïi  ngËy.

            Kh«ng nh÷ng gi¸n tiÕp gióp con ng­­êi lµm ra c¸i mÆc bÕp löa cßn trùc tiÕp mang sinh khÝ Êm ¸p ®Õn cho mäi ng­êi. Ngµy x­­a ng­­êi Th¸i cã Ýt quÇn ¸o mÆc mïa rÐt hä chØ mÆc chång ®«i ba ¸o. ¸o b«ng ¸o trÊn thñ hoÆc c¸c lo¹i ¸o dµy mÆc mïa rÐt chØ xuÊt hiÖn trong ®êi sèng cña hä vµo kho¶ng gi÷a thÕ kû XX. V× vËy bÕp löa lµ n¬i hä n­­¬ng tùa vµo mïa ®«ng th¸ng gi¸. Sau mçi ngµy lao ®éng nhäc nh»n ngoµi ruéng n­­¬ng mäi ng­­êi röa ch©n n¬i cÇu thang råi véi v· sµ vµo bÕp löa. Cñi löa lu«n nång ®­­îm truyÒn h¬i Êm vµo c¬ thÓ hä cho ®Õn lóc hä chui vµo tÊm ch¨n b«ng ñ tiÕp cho giÊc ngñ cña m×nh. BÕp löa cßn lµ n¬i h¬ kh« quÇn ¸o ­­ít ®Ó kÞp s¸ng mai dËy mÆc ®i lµm. H×nh ¶nh c¸c bµ mÑ tóm ch©n quÇn dèc ng­­îc xoay trßn trªn ngän löa h¬ Êm cho trÎ con mÆc tr­­íc khi ®i ngñ cßn in m·i trong ký øc mçi ng­­êi d©n Th¸i. Ngµy x­­a lµm nh­­ thÕ cßn lµ c¸ch diÖt bä chã. Khi chiÕc quÇn xoay trßn bä chã nh¶y xuèng löa næ tanh t¸ch.

            BÕp löa còng bëi thÕ cßn cã vai trß lµ n¬i tô häp ®«ng ®ñ mäi thµnh viªn trong gia ®×nh hµng ngµy. ë ®Êy mäi sù d¹y dç con ch¸u mäi lêi r¨n vÒ quan hÖ huyÕt thèng th©n téc mäi lêi tæng kÕt s¬ kÕt bµn b¹c trao ®æi c«ng viÖc hµng ngµy vµ c«ng viÖc ngµy mai cña gia ®×nh... ®Òu diÔn ra thÇm th× bªn bÕp löa ngÊm s©u vµo tim ãc mäi thµnh viªn.

            Sinh ho¹t gia ®×nh th­­êng ngµy qu©y quÇn quanh bÕp löa tù gi¸c lÆng lÏ nÒ nÕp nh­­ng khi nhµ cã kh¸ch bÕp löa trë nªn bËn rén Êm cóng h¬n lªn. Kh¸ch ®­­êng xa dÇm s­­¬ng léi giã ®Õn ®Çu tiªn lµ hä ®­îc xuýt xoa bµn tay l¹nh cãng ngãn ch©n bÇm tÝm ngay trªn bÕp löa. Chñ nhµ sÏ hå hëi véi vµng xuèng s©n lÊy thªm cñi chÊt vµo bÕp löa. TiÕp theo sÏ lµ nh÷ng c©u chuyÖn hái h¹n vÒ s­­¬ng gi¸ vÒ m¹ non vÒ ruéng nµ ch­­a kÞp xanh sau ®ã míi gi·i bµy viÖc chÝnh víi gia chñ. Tho¶ thuËn xong chñ kh¸ch c­­êi r«m r¶ cïng ngän löa nång nµn châ r­­îu tiÕp kh¸ch bµ chñ nhµ míi b¾c lªn bÕp löa b¾t ®Çu nhá giät nãng hæi xuèng b¸t.

            Nh­­ng khi nhµ cã viÖc ®¹i sù th× viÖc ®Çu tiªn ng­­êi ta nhê bÕp löa ®Ó ®un nÊu soi s¸ng. Gµ g¸y canh mét canh hai c¸c bµ mÑ con d©u trong nhµ ®· rãn rÐn b­­íc sµn lÊy cñi nªm vµo bÕp. Nh÷ng ngµy nµy cñi than ch¸y s½n ®­­îc vïi tro gi÷ khi cho thªm cñi c¸c bµ c¸c chÞ chØ cÇn cêi than ra lµ löa nãng vµ bÐn vµo thanh cñi míi. Ngän löa ch¸y bïng to¶ s¸ng khoang nhµ. Lµm ®ªm nh­­ vËy c¸c chÞ kh«ng cÇn th¾p ®Ìn mµ nhê ¸nh s¸ng cña ngän löa bÕp. C¸i ninh ®ång ®­­îc b¾c lªn hßn ®Çu rau (hay kiÒng ba ch©n) mét chèc sau ®­­îc löa n­­íc trong ninh kªu ro ro nh­­ ca h¸t phËn sù cña m×nh. Khi tiÕng con chim chÝch choÌ con chÌo bÎo cÊt tiÕng hãt rÐo r¾t ®Çu ngän c©y cuèi v­­ên th× c«ng viÖc ®å x«i cña c¸c bµ c¸c chÞ ®· t­­¬m tÊt ®©u vµo ®Êy.

            C¸i bÕp ®­­îc bµn giao cho c«ng viÖc cña ®µn «ng trong ngµy lÔ. Hai con trai khoÎ trong nhµ khÖ nÖ mçi ng­­¬× mét bªn tai c¸i xanh ®ång cì ®¹i ®Æt lªn bÕp. Hä sÏ ®un mét nåi n­­íc s«i ®Ó lµm l«ng lîn gµ vÞt... Khi nåi n­­íc võa s«i tíi c¸i kh«ng khÝ thanh b×nh buæi sím mai ë b¶n Th¸i bçng bÞ khuÊy ®éng bëi tiÕng lîn kªu dµi inh ái do bÞ chäc tiÕt tiÕng gµ vÞt t¸o t¸c bÞ giËt chÐo c¸nh l«i ra khái chuång... Hoµ thanh víi chóng lµ tiÕng mÊy chó chã tru vãng lªn.

            Mét ngµy lÔ cña gia ®×nh b¾t ®Çu qu©y quÇn quanh bÕp löa. Cñi löa lóc nµo còng nång ®­­îm. C¸i nåi trªn bÕp s«i lªn sïng sôc bèc h¬i nghi ngót. Nh÷ng côc than ®­­îc cêi ra hång rùc xÌo xÌo d­­íi g¾p thÞt n­­íng. TiÕng mì phi hµnh vang gißn to¶ mïi th¬m ®Ëm ®µ kh¾p c¨n nhµ sµn... D­­íi sµn anh em hä hµng hµng xãm lôc tôc kÐo ®Õn ngåi trµn kh¾p tõ gian ngoµi vµo gian trong. Ngµy lÔ cña gia ®×nh nh­­ng ®­îc c¶ céng ®ång lµng b¶n quan t©m gióp ®ì.

            Nãi vÒ c«ng dông cña bÕp löa kh«ng thÓ kh«ng nh¾c ®Õn vai trß ph¬i sÊy cña löa. Tr­­íc hÕt lµ ph¬i sÊy l­­¬ng thùc thùc phÈm. §Ó cã n¬i ph¬i sÊy ng­­êi ta lµm giµn g¸c cao kho¶ng b»ng ®Çu ng­­êi. Trªn sµn g¸c sÊy lóa míi gÆt vÒ chÊt lªn ph¬i cho chãng kh« kÞp gi· g¹o ¨n hµng ngµy. Nh­­ng chñ yÕu g¸c sÊy dµnh ph¬i sÊy l­­¬ng thùc ¨n l©u dµi nh­­ s¾n ng«. S¾n cñ t­­¬i nhæ trªn n­­¬ng vÒ gät bá vá mµng ngoµi ®æ lªn chÊt ®èng lªn g¸c ®é 2 - 3 tuÇn khi bÎ ®«i cñ s¾n thÊy kh« tr¾ng nh­­ phÊn viÕt th× nhÆt vµo sät chuyÓn lªn sµn th¸n (tøc lµ g¸c trªn cïng) cÊt tr÷ ¨n dÇn hoÆc ch¨n nu«i gia cÇm. SÊy ng« còng vËy ®Ó nguyªn c¶ b¾p lét ng­­îc bÑ ngoµi buéc thµnh tóm mçi tóm ®é chôc b¾p treo lªn mét c©y ®ßn phÝa mÐp bÕp. Th­­êng ph¬i sÊy ng« kiÓu nµy chñ yÕu lµ dµnh ®Ó lµm gièng vô sau (1 n¨m sau). §ñ gièng råi cßn thõa hä míi ¨n nªn vµo nhµ ng­­êi Th¸i th­­êng thÊy nh÷ng tóm ng« treo quanh n¨m suèt th¸ng. Bªn c¹nh nh÷ng tóm ng« ta thÊy tßng teng vµi ba qu¶ m­­íp kh« vµi gãi l¸ vu«ng ¸m khãi d¨m ba tóm kª ...§Êy lµ c¸ch ®Ó gièng hoa mµu. Trong gãi l¸ lµ c¸c lo¹i h¹t: bÝ bÇu m­íp ®¾ng l¾c lµy h¹t c¶i h¹t d­­a hµnh cñ h¹t c¸c lo¹i rau gia vÞ...

            Ngoµi c¸c lo¹i hoa mµu l­­¬ng thùc ta cßn thÊy d­­íi g¸c bÕp treo nh÷ng x©u thÞt bß thÞt tr©u thÞt thó rõng nh÷ng g¾p c¸ suèi.. Víi ng­­êi Th¸i thÞt sÊy lµ mãn kho¸i khÈu. Hä tá ra rÊt tù hµo rÊt vui khi cã kh¸ch ®Õn nhµ ®­­îc tiÕp ®·i b»ng mãn thÞt sÊy. ThÞt bß hoÆc thÞt tr©u t­­¬i ®­­îc xÎ ra  tõng thanh ®Ó khi th¸i võa miÕng dïng que dïi s¾t xiªn qua råi treo d­­íi g¸c bÕp thÞt sÏ kh« qu¾t l¹i khi ®­­îc khãi nãng hun hµng ngµy. Lªn bÊt cø nhµ nµo trong b¶n Th¸i vµo mïa Tôc phai (®¸nh b¾t c¸ céng ®ång ë suèi) ®Òu thÊy g¾p c¸ n­­íng treo d­­íi g¸c bÕp. §Êy lµ c¸ch dù tr÷ c¸ ¨n dÇn. VÒ c¸ch dù tr÷ c¸ ng­­êi Th¸i cã hai c¸ch lµm. C¸ch thø nhÊt lµ c¸ bá ruét trén víi thÝnh g¹o hoÆc ng« bá vµo hò sµnh. C¸ch nµy gäi lµ c¸ chua cã thÓ ¨n quanh n¨m. C¸ch thø­ hai lµ sÊy kh« c¸ bá ruét x¸t muèi n­­íng qua cho kh« vµng vÈy c¸ kÑp g¾p b»ng tre treo d­­íi g¸c bÕp vµi ngµy sau gì xuèng nÊu hoÆc ®å ¨n. Víi kh¸ch lÇn ®Çu ®­­îc ¨n c¸ sÊy cña ng­­êi Th¸i sÏ kh«ng thÓ quªn ®­­îc d­­ vÞ th¬m kú l¹ cña nã.

             Còng víi chøc n¨ng ph¬i sÊy c¶ hai tÇng g¸c Xµ d¸ngTh¸n (g¸c d­­íi g¸c trªn) ®Òu cã thÓ chøa ®ùng nh÷ng ®å gia dông bÞ ­­ít nh­­ c¸i gïi sät giá c¸ íp vît ... ®Ó hong cho chãng kh«. Nh÷ng ®å kh¸c cÇn ®­­îc gia t¨ng tu«Ø thä tr¸nh Èm mèi mät còng ®ù¬c bá lªn Th¸n hoÆc Xµ d¸ng khi ch­­a dïng ®Õn nh­­ nong nia ®å lµm sîi lµm v¶i... Ph¬i sÊy lµ thao t¸c cuèi cïng ®èi víi qu¸ tr×nh lµm ra mét s¶n phÈm nh­­ng kh«ng v× thÕ mµ ng­­êi ta tá ra an bµi khi s¶n phÈm ®· vÒ ®Õn nhµ kh«ng lo m­­a n¾ng lµm cho r¬i rông kh«ng lo thó rõng c¾n ph¸. S¶n phÈm vÒ ®Õn nhµ kh«ng ph¬i phãng dÔ h­­ háng bëi vËy tÝnh khÈn tr­­¬ng trong kh©u nµy vÉn lu«n th­­êng trùc trong ý nghÜ vµ ®«i tay vèn ch¨m chØ cña mäi thµnh viªn gia ®×nh. ý thøc nµy cßn lu«n ®­­îc ®èi xö víi c¸c vËt dông hµng ngµy. Khi sö dông chóng xong ng­­êi ta lu«n nghÜ ®Õn viÖc cÊt gi÷ kh«ng b¹ ®©u ®Æt ®ã võa gän nhµ s¹ch cöa võa ®¶m b¶o kÐo dµi ®é bÒn cho ®å vËt.

            Tõ tr©n träng ngän löa gi÷ g×n ngän löa víi ng­­êi Th¸i khi cã nhµ lµ nghÜ ngay cã bÕp. Lµm bÕp kh«ng nh÷ng lµ ®Ó cã n¬i nÊu n­­íng s­ëi Êm phôc vô chÝnh con ng­êi mµ nã cßn ph¶n ¸nh mét quan niÖm r»ng con ng­­êi cã nhµ ë th×  ngän löa còng cÇn cã chç ®Ëu. ThÕ nªn bÕp löa lu«n cã yÕu tè linh thiªng. Cho dï hµng ngµy lu«n tiÕp xóc vµ sö dông nã mäi thµnh viªn gia ®×nh còng nh­­ kh¸ch khøa gÇn xa ch­­a bao giê biÓu hiÖn mét cö chØ v« lÔ víi thÇn löa thÇn bÕp. Nh­­ vËy bÕp löa lµ mét s¸ng t¹o v¨n ho¸ cña ng­­êi Th¸i bao gåm c¶ v¨n ho¸ vËt thÓ vµ phi vËt thÓ.

            Kh¸c víi sù thiªng ë c¸c vÞ trÝ kh¸c (nh­­ khu vùc bµn thê ch¼ng h¹n) bÕp löa l¹i lµ n¬i con ng­­êi tËn dông triÖt ®Ó c¸c c«ng dông cña nã lÊy nã lµm n¬i trung t©m sinh ho¹t gia ®×nh tõ viÖc phôc vô b÷a ¨n n­­íc uèng ®Õn tô häp tiÕp kh¸ch vui ch¬i tõ sinh ho¹t th­­êng ngµy ®Õn nh÷ng c«ng viÖc cña ngµy lÔ trong n¨m. Trung t©m sinh ho¹t gia ®×nh diÔn ra tån t¹i æn ®Þnh qua biÕt bao thÕ hÖ chØ ®Õn thêi kú gÇn ®©y míi dÇn dÇn biÕn ®æi. NÒ nÕp cò bÞ ph¸ vì dÇn theo nhu cÇu cuéc sèng. Nhµ sµn vÉn vãc d¸ng x­­a nh­­ng ®· ®­­îc thay thÕ rÊt nhiÒu vÒ nguyªn liÖu chÊt liÖu. Theo ®ã nÒ nÕp sinh ho¹t nhµ sµn còng ph¶i phï hîp víi quan niÖm míi. NÕu x­­a kia ng­­êi ta cho r»ng ng«i nhµ cµng ¸m khãi löa th× ®é bÒn cña nã cµng cao cµng kÐo dµi th× ngµy nay khãi löa ®· kh«ng thÓ phï hîp víi ch¨n hoa quÇn ¸o ®ñ mµu tñ t­êng tñ ly bãng nho¸ng. NÕu x­­a kia bÕp löa lµ n¬i s­­ëi Êm th©n thÓ con ng­­êi th× ngµy nay chøc n¨ng ®ã kh«ng cßn cÇn thiÕt th©n thÓ hä ®· ®­­îc ñ Êm suèt mïa ®«ng b»ng c¸c lo¹i ¸o quÇn chèng rÐt... BÕp löa trong nhµ sµn trë thµnh bÊt tiÖn bëi thÕ nã ®­­îc di chuyÓn vÞ trÝ ra khái n¬i ngñ nghØ tiÕp kh¸ch vui ch¬i. Sù ®æi míi ®Çy tÝnh tÝch cùc nµy ®· mang ®Õn cho ng«i nhµ sµn cña ng­­êi Th¸i mét kh«ng gian s¸ng sña gän gµng vµ v¨n minh h¬n. Ngµy nay nhiÒu chøc n¨ng x­­a cña bÕp löa ®· bÞ t­­íc bá hÇu nh­­ chØ cßn chuyªn dông vµo viÖc nÊu n­íng. H×nh ¶nh quÇn tô c¸c thµnh viªn gia ®×nh h×nh ¶nh chñ kh¸ch t©m ®Çu ý hîp víi c©u chuyÖn t©m t×nh bçng cÊt lªn nh÷ng c©u h¸t ®èi ®¸p quanh vß r­­îu cÇn h×nh ¶nh nh÷ng ngµy lµm vÝa nhãm löa gäi löa cña giµ b¶n lïng ta h×nh ¶nh g¸c th¸n chÊt chång nh÷ng bã lóa xÕp trßn trªn g¸c Xµ d¸ng xum xuª nh÷ng tóm ng« ¸m khãi vµng n©u h×nh ¶nh c¸i ninh ®ång châ ®å x«i to¶ khãi th¬m h×nh ¶nh ba hßn ®Çu rau trÇm t­­ c¹nh bÕp... ®· vÜnh viÔn ®i vµo dÜ v·ng. NÆng lßng víi v¨n ho¸ d©n gian v¨n ho¸ d©n téc nhí l¹i nh÷ng h×nh ¶nh Êy mµ kh«ng khái bïi ngïi mõng vui còng cã mµ xa xãt còng nhiÒu. §iÒu cÇn nãi ë ®©y lµ l­­u gi÷ b¶o tån nh÷ng h×nh ¶nh Êy ra sao ®Ó c¸c thÕ hÖ sau biÕt r»ng d©n téc m×nh còng ®Ëm ®µ s¾c th¸i còng cã vÞ trÝ ®Æc biÖt trong nÒn v¨n ho¸ loµi ng­­êi.

           

More...

Lược thuật một số cuốn sách tiêu biểu về Hòa Bình

By


3. Sö thi thÇn tho¹i §Î ®Êt ®Î nu­íc

          


         N¨m 1976 lÇn ®Çu tiªn sö thi thÇn tho¹i §Î ®Êt ®Î n­íc s­u tÇm ë Hoµ B×nh ®­îc dÞch ra tiÕng ViÖt do NXB V¨n häc Ên hµnh ®­îc giíi thiÖu réng r·i tr­íc b¹n ®äc vµ giíi nghiªn cøu trong n­íc. C«ng tr×nh nµy do 3 t¸c gi¶: Qu¸ch Giao Th­¬ng DiÔm Bïi ThiÖn s­u tÇm vµ dÞch víi ®é dµi gÇn 6.000 c©u. Tr­íc ®ã n¨m 1975 b¶n song ng÷ M­êng-ViÖt do V­¬ng Anh Hoµng Anh Nh©n s­u tÇm ë Thanh Ho¸ còng ®­îc Ty v¨n ho¸ ®Þa ph­¬ng xuÊt b¶n. GÇn 20 n¨m sau n¨m 1995 nhµ xuÊt b¶n V¨n ho¸- Th«ng tin ®· cho ra m¾t tËp s¸ch vèn cæ v¨n ho¸ ViÖt Nam §Î ®Êt ®Î n­íc  cu¶ ViÖn §«ng nam ¸ Trung t©m khoa häc x· héi vµ nh©n v¨n quèc gia do hai t¸c gi¶ Bïi ThiÖn vµ Tr­¬ng SÜ Hïng s­u tÇm biªn so¹n. §©y lµ c«ng tr×nh ®å sé vÒ §Î ®Êt ®Î n­íc b»ng tiÕng M­êng tiÕng ViÖt ghi trän ë Hoµ B×nh dµy trªn 2.000 trang sÏ ®­îc l­îc thuËt sau ®©y.

           C«ng tr×nh gåm 3 phÇn. PhÇn thø nhÊt giíi thiÖu sö thi thÇn tho¹i M­êng lµ di s¶n cæ ViÖt Nam phÇn thø hai giíi thiÖu néi dung §Î ®Êt ®Î n­íc b¶n dÞch tiÕng ViÖt phÇn thø ba giíi thiÖu néi dung §Î ®Êt ®Î n­íc b¶n phiªn ©m tiÕng M­êng.

          §Î ®Êt ®Î n­íc  bé s¸ch cña Bïi ThiÖn vµ Tr­¬ng SÜ Hïng gåm 61 môc. Cuèn s¸ch ®Ò cËp vÊn ®Ò thÇn tho¹i M­êng ph¶n ¸nh nhËn thøc vÒ thÕ giíi tù nhiªn vÒ cuéc chinh phôc tù nhiªn vµ nh÷ng nÐt lín trong ®êi sèng x· héi cña ng­êi ViÖt--M­êng thêi cæ ®¹i. HÖ thèng thÇn tho¹i M­êng kÕt hîp thµnh sö thi thÇn tho¹i §Î ®Êt ®Î n­íc ph¶n ¸nh cuéc sèng ®a d¹ng phong phó cña x· héi M­êng. §Î ®Êt ®Î n­íc lµ mét ®¬n vÞ t¸c phÈm trong ®ã thµnh phÈm v¨n häc gi÷ vai trß tiªu biÓu. T¸c phÈm gåm 3 néi dung diÔn x­íng: Mo tu«ng mo v¸i mo tiªu. TrËt tù diÔn x­íng cu¶ ¸ng sö thi nµy ®i liÒn víi tõng chÆng cña nghi thøc tæ chøc tang ma d©n téc M­êng.

          Mo tu«ng ®­îc cö hµnh sau khi ®Ëy kÝn n¾p quan tµi ng­êi chÕt vµ ®å cóng ®· bµy trªn bµn thê. ¤ng mo quay mÆt vÒ phÝa bµn thê ®Æt n¬i ®Çu thi hµi  mµ ®äc nh÷ng ¸ng mo thiªng liªng thÇn th¸nh vËn ®éng kü x¶o cña truyÖn thÇn tho¹i ®Ó x©y dùng ­íc lÖ vÞ thÇn cu¶ t©m thøc Fonklo M­êng. §ã chÝnh lµ dÊu Ên tÝn ng­ìng thê cóng tæ tiªn nßi gièng cña ng­êi nguyªn thuû ®­îc l­u truyÒn t¸i t¹o trong ¸ng sö thi tuyÖt vêi nµy. Néi dung cña Mo tu«ng lµ gióp linh hån ng­êi chÕt vÒ chèn M­êng ma n¬i c­ tró cu¶ thÕ giíi huyÒn bÝ. Thùc chÊt ®©y lµ nÎo vÒ chèn thuû tæ céi nguån sinh ra loµi ng­êi. PhÇn Mo tu«ng kÕt thóc sau hai ba ngµy diÔn x­íng.

          Mo v¸i bao gåm nh÷ng khóc ca miªu t¶ c¶nh huyÒn ¶o ë m­êng Ma m­êng Trêi. Qu¸ tr×nh diÔn x­íng thÓ hiÖn nh÷ng quan hÖ cuéc sèng cña c¸c d¹ng thÇn c¸ch li víi m­êng Ng­êi. Nghe mo v¸i ta ®­îc tiÕp cËn víi nh÷ng ph¸c ho¹ th©n thiÖn hoµnh tr¸ng thÊu ®­îc vÎ tha thiÕt mèi lo toan cña ng­êi sèng víi linh hån ng­êi chÕt. Néi dung phÇn nµy ngêi lªn vÎ ®Ñp phÈm gi¸ chÊt l·ng m¹n cu¶ con ng­êi khi hä v­ît qua chÆng ®­êng cña thêi kú nguyªn thuû. Nh÷ng khóc ca bi tr¸ng ®ã vÉn lÊp l¸nh ­íc m¬ lý t­ëng quan niÖm ®¹o ®øc tÇm nh×n thêi ®¹i kh¸t khao c¸i ®Ñp b»ng nh÷ng h×nh thøc phong phó ®a d¹ng. ë nöa ®Çu phÇn mo v¸i ®oµn l÷ kh¸ch trong câi ¶o t­ëng ®i th¨m nhËn mÆt dßng hä tæ tiªn ë m­êng Ma phÇn sau ®­îc mo dÉn lé lªn m­êng Trêi víi c¶nh thiªn ®­êng míi l¹.

          Mo tiªu lµ phÇn thø ba cña mo tang lÔ 12 ngµy ®ªm còng lµ phÇn næi bËt chñ ®Ò cña sö thi §Î ®Êt ®Î n­íc. Còng gièng nh­ hai phÇn trªn «ng mo dÉn d¾t linh hån ng­êi chÕt vµ ®oµn l÷ kh¸ch  trong ¶o t­ëng ®i th¨m hÕt m­êng Ma m­êng Trêi vµ b©y giê trë l¹i th¨m câi ®Êt m­êng Ng­êi. ¤ng mo kÓ nh÷ng c©u chuyÖn h×nh thµnh vò trô khai thiªn lËp ®Þa lÞch sö sinh ra mu«n loµi mäi vËt lµ thuû tæ gèc g¸c loµi ng­êi. KÕt thóc mo tiªu còng lµ lóc c¶ m­êng b¶n chuÈn bÞ ®­a quan tµi ng­êi chÕt ra nghÜa ®Þa.Trong lóc ®­a ®¸m cßn diÔn ra c¸c khóc ca bi ai cuæi ®øt cuæi l×a cuæi l¹i... §©y lµ lêi ca thiªng liªng d©ng ng­êi qu¸ cè r¨n d¹y ng­êi ®êi ë l¹i ¨n ë t­¬ng th©n t­¬ng ¸i.

          Tãm l¹i §Î ®Êt ®Î n­íc lµ sù kÕt hîp nhuÇn nhuyÔn nh÷ng liªn khóc thÇn tho¹i víi nhau. H×nh thøc diÔn x­íng g¾n liÒn víi ®êi sèng v¨n ho¸ vµ t©m linh ng­êi x­a. Nh÷ng gi¸ trÞ nguyªn thuû ®ã vÉn cßn tån t¹i trong thêi ®¹i x· héi M­êng b­íc sang ng­ìng cöa v¨n minh.

         

More...

Lược thuật một số cuốn sách tiêu biểu về Hòa Bình

By

 

         2. Ngu­êi M­uêng ë Hoµ B×nh

  

            T¸c phÈm nghiªn cøu d©n téc häc Ng­uêi M­uêng ë Hoµ B×nh  cña TrÇn Tõ tøc lµ nhµ d©n téc häc gi¸o s­ Tõ Chi do Héi khoa häc lÞch sö ViÖt Nam xuÊt b¶n n¨m 1996. Néi dung cuèn s¸ch gåm ba phÇn chÝnh: Ruéng lang C¹p v¸y M­êng vµ Vò trô luËn M­êng qua ®¸m tang.

          Cã thÓ nãi ®©y lµ ba c«ng tr×nh nghiªn cøu quan träng nhÊt cña Tõ Chi vÒ ng­êi M­êng Hoµ B×nh. C¶ ba c«ng tr×nh ®Òu cã tiÒn ®Ò xuÊt hiÖn rÊt sím. PhÇn Ruéng lang t¸c gi¶ giíi thiÖu trong t¹p chÝ Nghiªn cøu lÞch sö sè 133 n¨m 1976 víi tªn bµi "Xung quanh c¸c h×nh thøc khai th¸c ruéng lang". PhÇn C¹p v¸y M­êng ®· ®­îc c«ng bè trong cuèn s¸ch Hoa v¨n M­êng ( NXB V¨n ho¸ d©n téc 1978). PhÇn Vò trô luËn M­êng qua ®¸m tang ®­îc c«ng bè víi tªn gäi "C¸i sèng vµ c¸i chÕt trong quan niÖm cæ truyÒn cña ng­êi M­êng" ®øng tªn t¸c gi¶ TrÇn Tõ (tøc Tõ Chi) vµ B¹ch §×nh (tøc Qu¸ch Giao) trong t¹p chÝ Nghiªn cøu lÞch sö th¸ng 9 10 /1971.

          PhÇn Ruéng lang cã ®é dµy 86 trang gåm 7 tiÓu ®Ò môc: X· héi M­êng cæ truyÒn; §Æc ®iÓm lo¹i ruéng lang; Hai h×nh thøc x©u vµ nâ; Khai th¸c ruéng riªng vµ ph¸t canh thu t«; Tãm t¾t; Phô lôc chó thÝch vµ B¶n tæng hîp thèng kª t×nh h×nh ruéng n­íc ë xãm §óng x· Tó S¬n huyÖn Kim B«i vµo kho¶ng n¨m 1935.

          X· héi M­êng cæ truyÒn ph©n ho¸ thµnh hai líp ng­êi (hai ®¼ng cÊp) ®ã lµ Lang (líp trªn líp thèng trÞ) vµ ng­êi d©n (líp d­íi líp bÞ trÞ). Líp bÞ trÞ tù ph©n thµnh ba tÇng nhá. Ëu eng lµ nh÷ng ng­êi gióp Lang qu¶n lý con ng­êi ®Êt ®ai. Nhµ noäc lµ phÇn lín c­ d©n c¸c ®Þa phËn ph¶i g¸nh v¸c c¸c h×nh thøc lao ®éng cho Lang. D­íi cïng lµ Noäc khäi ( hay Tù roong) lµ bé phËn c­ d©n chØ lµm n­¬ng rÉy bÞ coi th­êng nh­ng l¹i tho¸t khái sù g¸nh v¸c c¸c h×nh thøc lao ®éng cho Lang.

          Lang ®iÒu khiÓn x· héi b»ng c¸c tæ chøc dßng hä tËp trung trong mét m­êng. C¸c dßng hä d©n c­ tró ë m­êng nµo th× lÖ thuéc Lang m­êng Êy. Chi nh¸nh tr­ëng hä ®øng ®Çu m­êng gäi lµ Lang cun (hay gäi lµ Lang ®¹o) trùc tiÕp n¾m nh÷ng lµng m­êng n»m ë vÞ trÝ trung t©m gäi lµ ChiÒng. C¸c lµng n»m ngoµi ChiÒng do c¸c chi nh¸nh thø cai qu¶n nh­ng vÉn phô thuéc Lang cun tr­ëng hä.

          Ruéng ®Êt thuéc quyÒn h­ëng thô cña Lang cun ®­îc khai th¸c b»ng ba d¹ng lao dÞch: X©u lµ h×nh thøc lao dÞch tËp thÓ nâ lµ h×nh thøc lao dÞch c¸ thÓ h×nh thøc thø ba lµ c¸c con hÇu ®Çy tí n« lÖ gia ®×nh nhµ Lang hoÆc ®¹i diÖn c¸c nãc nhµ trong m­êng thay phiªn ®Õn lao dÞch t¹i nhµ Lang.

          T¸c gi¶ cuèn s¸ch ®· kh¼ng ®Þnh vÊn ®Ò ruéng Lang liªn quan mËt thiÕt ®Õn sù tån t¹i cña chÕ ®é nhµ Lang. C¾t nghÜa hiÖn t­îng ph©n chia ruéng Lang ra nhiÒu hé tÊt yÕu dÉn ®Õn sôp ®æ. T¸c gi¶ còng nªu gi¶ thiÕt vµo thêi kú cùc thÞnh cña chÕ ®é nhµ Lang chÕ ®é ruéng Lang ®· tËp trung ®­îc søc m¹nh ®Ó khi cÇn cã thÓ huy ®éng nhanh chãng binh M­êng tËp luyÖn b¶o vÖ bê câi më réng ®Þa vùc h×nh thµnh ®­îc xø M­êng nh­ ngµy nay.

          VÒ c¹p v¸y M­êng t¸c gi¶ kh¼ng ®Þnh ®ã lµ bé phËn kh¨ng khÝt cña n÷ phôc M­êng. Kh«ng nh÷ng thÕ nã cßn chiÕm vÞ trÝ quan träng bËc nhÊt trong nÒn nghÖ thuËt t¹o h×nh cæ truyÒn ng­êi M­êng. Cã thÓ xem c¹p v¸y lµ b»ng chøng phæ biÕn ®éc ®¸o vµ hïng hån nhÊt cßn sãt l¹i cho ®Õn ngµy nay vÒ nghÖ thuËt t¹o h×nh cæ truyÒn ng­êi M­êng mét nÒn nghÖ thuËt cã lÏ vèn phong phó nhiÒu h¬n thÕ.

          Tõ Chi lµ ng­êi ®Çu tiªn vµ lµ ng­êi gi¶i m· s©u s¾c nhÊt nh÷ng h×nh ho¹ trong hoa v¨n M­êng mµ biÓu hiÖn tËp trung ë ho¹ tiÕt c¹p v¸y vÒ mèi liªn hÖ cña nã víi hoa v¨n trªn mÆt trèng ®ång §«ng S¬n biÓu t­îng cao nhÊt cña thêi ®¹i v¨n minh ®ång thau. LËp luËn cu¶ Tõ Chi tËp trung vµo nh÷ng vÊn ®Ò chñ yÕu sau ®©y.

          Trªn mÆt trèng ®ång ®­îc bè côc chung vµ bè côc trßn. C¹p v¸y M­êng triÓn khai bè côc trßn Êy thµnh bè côc th¼ng. C¸c vµnh trßn hoa v¨n chuyÓn thµnh nh÷ng gi¶i th¼ng. MÆt trêi vßng trßn trung t©m tù ph©n thµnh nhiÒu tiªu b¶n cïng nèi nhau kÕt thµnh chuçi trªn gi¶i th¼ng réng b¶n cña c¹p v¸y gäi lµ rang trªn. C¸c gi¶i hÑp b¶n chøa m« tÝp ®éng vËt tøc lµ c¸i loãng t¹o thµnh rang d­íi c¹p v¸y. Trong vËn ®éng triÓn khai bè côc trßn thµnh bè côc th¼ng c¸c ng«i sao vµ c¸nh xÕp c¹nh nhau suèt chiÒu ngang rang trªn chØ lµ biÕn thÓ cu¶ mÆt trêi trung t©m mÆt trèng ®ång. Cßn nh÷ng ®éng vËt ng­êi thuyÒn vµ nhµ th× ®· th«ng qua c¹p v¸y mµ chuyÓn thµnh hÇu hÕt lµ ®éng vËt mçi loµi chiÕm riªng mét roãng.

          C¹p v¸y M­êng gåm hai lo¹i hoa v¨n h×nh häc vµ hoa v¨n ®éng vËt. M« tÝp h×nh ho¹ c¹p v¸y chÝnh lµ m« tÝp h×nh ho¹ trèng ®ång cæ. Cã ®iÒu kü thuËt dÖt kh«ng thÓ bª nguyªn si vµnh trßn mÆt trèng ®ång mµ biÕn chóng thµnh h×nh vu«ng qu¶ tr¸m hay h×nh g·y gãc trªn c¹p v¸y. DÊu Ên hoa v¨n trèng ®ång thÓ hiÖn ë c¹p v¸y lµ hoa v¨n ®éng vËt. Còng nh­ trèng ®ång c¹p v¸y dµnh vÞ trÝ hµng ®Çu cÇu kú tinh x¶o kh¸i qu¸t vµ Ên t­îng nhÊt cho hoa v¨n ®éng vËt.

          Tõ nh÷ng nhËn ®Þnh trªn t¸c gi¶ ®· rót ra nh÷ng kÕt luËn s¾c s¶o: Riªng ng­êi M­êng cã thÓ nãi hä lµ téc ng­êi mang nhiÒu phÈm chÊt cña nÒn v¨n minh §«ng S¬n. C¸c yÕu tè cu¶ nghÖ thuËt s¬ sö ®­îc ng­êi M­êng cÊu tróc ho¸ l¹i theo mét tinh thÇn cu¶ riªng hä. C¹p v¸y M­êng ph¶ ra h­¬ng vÞ cña s¬ sö t¹o cho nã s¾c th¸i rÊt M­êng kh«ng lÉn vµo ®©u ®­îc.

          VÒ vò trô luËn M­êng qua ®¸m tang Tõ Chi kh¼ng ®Þnh ng­êi M­êng chÊp nhËn mét hÖ thèng vò trô nhiÒu tÇng rÊt hoµn chØnh "Ba tÇng bèn thÕ giíi" mµ tÇng thÊp nhÊt bao gåm hai thÕ giíi mét d­íi ®Êt mét d­íi n­íc. Thùc ra ta biÕt r»ng hai thÕ giíi bªn d­íi cña ng­êi M­êng: M­êng b»ng d­íi (©m phñ) m­êng Vua khó (thuû phñ) kh«ng ®ãng vai trß g× trong viÖc khu©n xÕp th©n phËn cuèi cïng dµnh cho ng­êi võa chÕt ®ang thùc hiÖn tang ma. Dï sao thiÕu chóng th× kh«ng cã vò trô ba tÇng bèn thÕ giíi mµ vò trô nµy hiÖn lªn qua t©m lý ng­êi M­êng thêi ch­a xa nh­ mét cÊu tróc h÷u thøc. Ba tÇng vò trô lµ: TÇng trêi tÇng mÆt ®Êt vµ tÇng ©m d­íi mÆt ®Êt. Bèn thÕ giíi lµ: M­êng B»ng m­êng Ma m­êng D­íi vµ m­êng Khó.

          Ng­êi M­êng sèng trong x· héi ®· ph©n ho¸ thµnh nh÷ng tÇng líp. Tõng dßng hä cø gi÷ chøc vµ phËn cña m×nh kh«ng g× x¶y ra ®Ó cã thÓ thay ®æi ®iÒu ®· cè ®Þnh Êy tõ ban ®Çu. ChÝnh v× thÕ mµ ng­êi M­êng ®· dùng nªn (mÆc dï trong t­ëng t­îng) mét vò trô gåm ba tÇng bèn thÕ giíi.

          PhÇn cuèi cña c«ng tr×nh nghiªn cøu vò trô luËn M­êng Tõ Chi ®Æt vÊn ®Ò: Ph¶i ch¨ng vò trô ba tÇng bèn thÕ giíi cña ng­êi M­êng lµ mét vò trô duy nhÊt? Vò trô ba tÇng bèn thÕ giíi kh«ng nh»m ®Ò ra mét lêi gi¶i ®¸p nµo cho th©n phËn cuèi cïng cña ng­êi võa mÊt. Nã ®­îc sö dông lµm khung cho t­ duy thÇn tho¹i gãp phÇn víi thÇn tho¹i ®Ó ®Æt ra vÊn ®Ò sè kiÕp cña con ng­êi gi÷a trêi vµ ®Êt gi÷a t­ duy vµ b¶n n¨ng. Vò trô ba tÇng bèn thÕ giíi gãp phÇn tho¶ m·n nh÷ng ®ßi hái cña con ng­êi trªn c¶ hai mÆt tinh thÇn vµ t×nh c¶m qua ®ã cñng cè lßng tin cña con ng­êi vµo cuéc sèng céng ®ång.

More...

Lược thuật một số cuốn sách tiêu biểu về Hòa Bình

By

  

     1. Ng­uêi Mu­êng ®Þa lý nh©n v¨n vµ x· héi



         B¶n dÞch cña Së VHTT Hoµ B×nh NXB Lao ®éng in n¨m 2007 dµy 864 trang 36  trang minh ho¹ víi 176 h×nh 151 b¶n ¶nh.

          §Ó cã cuèn s¸ch vÒ d©n téc M­êng nµy TiÕn sÜ Quydiniª ph¶i mÊt 15 n¨m nghiªn cøu kh¶o s¸t ®äc vµ viÕt. Víi nguån tµi liÖu cø liÖu phong phó ®­îc tr×nh bµy mét c¸ch khoa häc t¸c phÈm Ng­êi M­êng (LesMuong)- ®Þa lý  nh©n v¨n vµ x· héi lµ mét c«ng tr×nh nghiªn cøu vÒ ng­êi M­êng kh¸ toµn diÖn vµ s©u s¾c ®­îc nhiÒu nhµ khoa häc trong vµ ngoµi n­íc ®¸nh gi¸ cao.

          Víi nh÷ng kh¸i niÖm khoa häc t¸c gi¶ ®· giíi thiÖu  ®Æc tr­ng ®Þa lý häc cña khu vùc ng­êi M­êng cÊu tróc ®Þa chÊt lôc ®Þa b¶n ®å Ch©u ¸ vµ §«ng D­¬ng.

          Nãi vÒ thÕ ®Êt t¸c gi¶ miªu t¶ dßng ch¶y con S«ng §µ trªn ®Þa phËn Hoµ B×nh tõ t©y b¾c xu«i ®«ng nam ®Õn Kú S¬n l¹i vßng lªn phÝa b¾c gÆp con s«ng Hång. S«ng §µ ë ®é cao khi vµo ®Õn ®Þa phËn Hoµ B×nh ph¶i len lái ch¶y qua c¸c khe nói ( hai bªn bê lµ nói ®¸ dùng ®øng) bÞ c¸c ®Ëp n­íc tù nhiªn b»ng ®¸ lµm bÕ t¾c bçng s«i rÐo lªn t¹o ra phong c¶nh hïng vÜ ®­êng bÖ vµ trang nghiªm (nãi vÒ ®o¹n ghÒnh Bê nay ®· n»m d­íi ®¸y lßng hå  thuû ®iÖn). Con s«ng ®i hÕt c¸c d·y nói ®¸ th× gÆp thung lòng Ph­¬ng L©m Kú S¬n réng r·i h¬n. Bëi thÕ nã ®· ®Ó l¹i hai bªn bê mét d¶i phï sa mµu mì vµ mçi lóc cµng më réng thªm vÒ phÝa b¾c khi gÇn s¸p nhËp víi s«ng Hång. §äc qua nh÷ng trang viÕt nµy ta cã thÓ h×nh dung ®­îc thÕ ®Êt thÕ nói ë vïng nµy nghiªng theo dßng ch¶y con s«ng thoai tho¶i  vÒ phÝa ®ång b»ng ch©u thæ B¾c Bé.

          Nãi vÒ nói t¸c gi¶ còng cã c¸i nh×n võa bao qu¸t võa chi tiÕt ph¸c nªn mét ®Þa ®å gå ghÒ xï x× ngæn ngang g©n guèc nh×n vµo dÔ g©y c¶m gi¸c mÖt nh­ng còng ®­îc gi¶m nhÑ ®i nhê c¸c thung lòng trßn cã nh÷ng thöa ruéng bËc thang cã dßng suèi nhá cã b¶n lµng Èn hiÖn thÊp tho¸ng cïng bãng cau lïm tre...

          §Þa thÕ s«ng nói ®ã lµ ®Þa vùc c­ tró cña ng­êi M­êng. Hä ­a lùa chän c¸c cao nguyªn s­ên nói thung lòng thÝch suèi ch¶y xiÕt h¬n lµ s«ng réng ®Ó t¹o nªn c¸c c¸nh ®ång bËc thang. Ng­êi M­êng sèng tËp trung liÒn mét d¶i bao gåm tØnh Hoµ B×nh b¾c Thanh Ho¸ S¬n T©y Hµ §«ng Phó Thä S¬n La... cã xen kÏ nhiÒu d©n téc kh¸c tuú tõng vïng ®Êt mµ sù xen kÏ ®Ëm  nh¹t kh¸c nhau nh­ng khèi c­ tró trung t©m vµ ®­îc coi lµ quan träng nhÊt lµ Hoµ B×nh vµ b¾c Thanh Ho¸.

          Nãi vÒ viÖc tiÕp xóc víi nÒn v¨n minh bªn ngoµi t¸c gi¶ cuèn s¸ch ®· nhËn xÐt: TÊt c¶ nh÷ng tiÕn bé vÒ vËt chÊt cña ng­êi Ph¸p nh­ xe h¬i m¸y bay chiÕu bãng m¸y thu thanh ®iÖn tho¹i... ®­îc phÇn lín ng­êi M­êng biÕt ®Õn nh­ng ®ã kh«ng ph¶i lµ kü thuËt hoµn chØnh nhÊt ®Ó cã thÓ söa ®æi ®­îc cuéc sèng cña hä v¶ l¹i kÓ c¶ kü thuËt hoµn chØnh còng nh­ kü thuËt ®¬n gi¶n hä cã mét sù ghÎ l¹nh khiÕn ng­êi Ph¸p ph¶i ng¹c nhiªn. Cho nªn mÆc dï cã sù tiÕp xóc nµo ®ã víi ng­êi ¢u ng­êi M­êng nh­ lµ mét ®iÒu dÜ nhiªn ®· kh«ng hoÆc lµ rÊt Ýt chÞu ¶nh h­ëng.

          VÒ nh©n chñng häc t¸c gi¶ nghiªn cøu vÒ ®Æc ®iÓm cña ng­êi phô n÷ vµ nam giíi M­êng nh­ sau: Phô n÷ cã tÇm vãc nhá bÐ trung b×nh lµ 1 47m tèi ®a 1 611m.. Vãc ng­êi th­êng nÆng nÒ vµ mËp m¹p kh«ng thÊy bÐo bÖu hiÕm cã tr­êng hîp gÇy n­íc da tr¾ng tãc ®en. C«ng viÖc ®ång ¸ng nÆng nhäc kh«ng lµm mÊt ®i sù dÞu dµng. Phô n÷ M­êng tho¶i m¸i ë mäi n¬i c¸i tù nhiªn  kÕt hîp c¸i phong nh·.

          §µn «ng th­êng khoÎ m¹nh tãc ®en l«ng mµy dµy nhuém r¨ng ®en. Hä rÊt thÝnh tai tõ mét kho¶ng c¸ch rÊt xa ph©n biÖt ®­îc tiÕng h­¬u nai hæ gÊu chim chãc... vµ ®Æc biÖt lµ giái b¾t ch­íc tiÕng kªu cu¶ chóng ®Ó dô chóng ®Õn gÇn mµ lõa b¾t. §µn «ng M­êng d¸ng ®i kh«ng nhanh l¾m kh«ng véi vµng thÝch uèng r­îu thËt thµ niÒm në hiÒn lµnh chËm hiÓu chËm hµnh ®éng chËm c¶m xóc...

          VÒ chç ë cña ng­êi M­êng t¸c gi¶ viÕt: Tõ mét rõng nhá nh« lªn mét bôi cau trong kÏ l¸ mét m¸i nhµ tranh hiÖn lªn mét chót khãi bèc lªn nh­ nh÷ng bøc mµn l¾ng nghe thÊy tiÕng chµy gi· g¹o ®ã lµ lµng M­êng. Lµng M­êng kh«ng ph¸t lé toµn bé mµ chØ ph¸t hiÖn tõng nhãm nhµ häp thµnh trªn mét diÖn tÝch réng. Lµng M­êng kh«ng th¼ng hµng kh«ng c©n ®èi gÆp nhµ sµn lµ dÊu hiÖu gÆp lµng M­êng.. Nguån suèi dßng suèi hay con s«ng nhá lµ c¸i l¹ch cña lµng tÊt c¶ mäi sinh ho¹t cña lµng M­êng th­êng tô tËp ë ®©y lÊy n­íc t¾m suèi gÆp gì t©m sù...

          Nhµ M­êng lµ nhµ sµn b»ng gç tre l¸ th­êng cã 4 gian vµ gian bªn ngoµi th­êng réng h¬n chñ yÕu dµnh lµm n¬i tiÕp kh¸ch còng lµ n¬i ®Æt bµn thê tæ tiªn. Nh÷ng gian tiÕp theo th­êng cã v¸ch ng¨n ®Êy lµ nh÷ng c¨n buång riªng trong gia ®×nh nÕu kh«ng ®­îc mêi th× ng­êi l¹ kh«ng ®­îc phÐp tù tiÖn vµo ®ã. Cuèi cïng lµ gian chøa thãc vµ c¸c ®å vËt kh¸c.

          Trong nhµ sµn cã mét kh«ng gian kh«ng réng nh­ng rÊt quan träng trong gia ®×nh M­êng ®ã lµ bÕp löa. BÕp löa ®Æt gÇn cöa ra vµo hay cöa sæ ®Ó khãi bÕp tho¸t ra vµ tr¸nh ho¶ ho¹n bªn c¹nh bÕp ®Æt èng n­íc dùng n¬i v¸ch nhµ. Gi÷a bÕp kª 3 hßn ®¸ nghiªng vµo nhau ngoµi tÝnh lîi Ých thùc tiÔn nã cßn lµ hiÖn th©n cu¶ ThÇn bÕp mét vÞ thÇn rÊt quan träng trong quan niÖm tÝn ng­ìng cña ng­êi M­êng.

          Ng­êi M­êng dùng nhµ kh«ng cÇn thî chuyªn m«n. Mét ng«i nhµ sµn h×nh thµnh lµ nhê sù céng h­ëng cña søc lùc cña c¶i céng ®ång lµng xãm tõ viÖc ®½n c©y trªn nói vËn chuyÓn vÒ lµng ®Õn khi gia chñ dän lªn nhµ míi. §ã lµ mét dÞp sinh ho¹t céng ®ång rÊt vui nhÊt lµ ngµy gia chñ lµm c¬m cÊt nãc vµ ®Æt bÕp. Ngµy nµy cã uèng r­îu cÇn mét lo¹i r­îu ®éc ®¸o uèng b»ng c¸ch mót qua mét èng c©y tróc nhá cÇn dµi kho¶ng h¬n mét mÐt. Hä ®Æt gi÷a nhµ mét chiÕc chum b»ng sµnh trong ®ùng ®Çy c¸i vµ n­íc r­îu nhiÒu cÇn tróc c¾m vµo miÖng chum mäi ng­êi ngåi vßng quanh cÇm cÇn uèng theo lêi hß c¸c bµi h¸t uèng r­îu mêi r­îu do mét Chñ ch¸m ®iÒu khiÓn.

          VÒ sinh ho¹t kinh tÕ t¸c gi¶ nªu nh÷ng ®Æc tr­ng sinh ho¹t truyÒn thèng cña ng­êi M­êng tõ s¨n b¾t ®Õn trång trät ruéng rÉy tõ viÖc sö dông s¶n phÈm thu ®­îc ®Õn ph­¬ng c¸ch øng xö ®Þnh h×nh nÐt v¨n ho¸ Èm thùc v¨n ho¸ giao tiÕp ®Ëm ®µ s¾c th¸i. Trong trång trät ng­êi M­êng thu s¶n phÈm tõ hai h×nh thøc canh t¸c ruéng vµ rÉy (RÉy t¸c gi¶ gäi lµ ruéng kh«). Ruéng lµ nh÷ng m¶nh ®Êt b»ng xÕp chång c¹nh nhau theo thÕ bËc thang dÔ trång vµ dÔ t­íi n­íc. RÉy lµm trªn s­ên ®åi s­ên nói ®é dèc cµng lín cµng khã lµm th­êng trång lóa vµ hoa mµu sau khi ®· chÆt ph¸ c©y vµ ®èt dän s¹ch. T¸c gi¶ nhÊn m¹nh kinh nghiÖm lµm ruéng cña ng­êi M­êng th«ng qua hÖ thèng t­íi tiªu cho c©y trång ®ã lµ viÖc lîi dông søc n­íc ®Ó ®­a n­íc t­íi tiªu cho c©y trång ®ã lµ viÖc lîi dông søc n­íc ®Ó ®­a n­íc lªn ruéng ë thÕ cao h¬n s«ng suèi (guång n­íc) ®ång thêi còng nªu nh÷ng ®Æc ®iÓm trong canh t¸c ruéng rÉy nh­ do ®iÒu kiÖn thiªn nhiªn ng­êi M­êng kh«ng sö dông ph©n bãn ®Ó ch¨m sãc c©y trång mµ c©y trång vÉn tèt hoÆc kh«ng chó träng trång v­ên nÕu cã th× rÊt s¬ sµi rau mµu hä trång xen ë n­¬ng rÉy.

          §Êy lµ nguån thøc ¨n chñ yÕu ®¶m b¶o cho sù sinh tån cña ng­êi M­êng. Ngoµi ra hä cßn cã tµi s¨n b¾n ë rõng nói vµ s«ng suèi. Ngoµi cung cÊp rau qu¶ tù nhiªn thiªn nhiªn quanh lµng cßn lµ nguån cung cÊp thùc phÈm quan träng cho cuéc sèng cña ng­êi M­êng. V× thÕ lµng nµo còng cã ph­êng s¨n tay s¨n chµi l­íi b¾t c¸ giái.

          Khi chuÈn bÞ mét b÷a ¨n lín viÖc ph©n c«ng lµm bÕp theo giíi tÝnh ®¸ng ®­îc chó ý. §µn bµ ë trong nhµ thæi c¬m nhÆt rau ®µn «ng chuÈn bÞ thÞt lîn thÞt gµ vÞt ngoµi s©n. Sau khi tÊt c¶ c¬m thÞt ®· chÝn hä ph©n phèi ra c¸c m©m b»ng l¸ chuèi. C¬m (th­êng lµ x«i nÕp) hä gãi trong l¸ chuèi cßn thÞt th¸i võa miÕng bµy gän gi÷a tµu l¸ chuèi (còng lµ m©m) bªn c¹nh ®Æt dóm muèi tr¾ng hay n­íc chÊm tù chÕ biÕn vµ mét hai b¸t canh b»ng c©y chuèi rõng.

          Víi ng­êi M­êng mÆc dï hoµn c¶nh tóng bÊn nh­ng s½n sµng vµ niÒm në mêi c¬m khi cã kh¸ch ®Õn nhµ. B÷a c¬m kh¸ch bao giê còng cã r­îu. Tr­íc khi uèng r­îu cÊt gia chñ mêi kh¸ch uèng r­îu cÇn. Tr­íc khi ®Æt m«i vµo chÐn chñ kh¸ch cïng n©ng chÐn r­îu lªn ngang tr¸n vµ cói ®Çu. ¤ng chñ nhµ mêi kh¸ch uèng vµ còng ch­a uèng c¹n khi kh¸ch ch­a lµm theo ý m×nh. NÕu kh¸ch kh«ng uèng th× lµ mét ®iÒu thÊt lÔ.

         

Hang Tr¹i (L¹c S¬n) mét ®iÓm kh¶o cæ häc ë tØnh Hoµ B×nh

Nãi vÒ mÆc t¸c gi¶ nh¾c ®Õn nghÒ trång b«ng nu«i t»m dÖt v¶i vµ nhuém cña ng­êi M­êng. §©y lµ mét c«ng nghÖ trong mäi gia ®×nh nh­ng chØ ®­îc thùc hiÖn vµo kho¶ng thêi gian nhµn rçi ruéng rÉy tranh thñ buæi tr­a buæi tèi hay m­a giã kh«ng ra ruéng ®­îc. S¶n phÈm tù s¶n tù sö dông trong ph¹m vi gia ®×nh lµ chñ yÕu kh«ng mÊy khi b¸n cã ch¨ng hä chØ trao ®æi hµng ho¸.

          QuÇn ¸o ch¨n mµn ®Þu lÔ vËt... b»ng v¶i trong nh÷ng cuéc lÔ tÝn ng­ìng ®Òu tõ nghÒ nµy mµ ra. Thµnh phÈm dÖt cu¶ hä chñ yÕu tõ b«ng vµ sîi t»m nªn cã mµu tr¾ng vµ vµng. §Ó c¸c ®å mÆc trªn phï hîp víi ®iÒu kiÖn sinh ho¹t vµo lao ®éng hä th­êng nhuém thµnh mµu chµm vµ n©u. QuÇn ¸o ®µn «ng ®­îc nhuém mµu n©u tõ nguyªn liÖu vá c©y v¸y ®µn bµ nhuém n­íc l¸ chµm. C¸c nguyªn liÖu trªn ®­îc gi· vôn ®un s«i ch¾t lÊy n­íc vµ ng©m v¶i trong vµi ba ngµy sau ®ã ph¬i kh« vµ c¾t kh©u thµnh quÇn ¸o.

          ViÖc c­íi xin cña ng­êi M­êng ®­îc t¸c gi¶ t×m hiÓu vµ cã nhËn xÐt vÒ sù kh¸c nhau ë chi tiÕt cña h×nh thøc: Mua con d©u vµ mua con rÓ. Mua con d©u lµ h×nh thøc phæ biÕn nhÊt. ViÖc c­íi xin th«ng th­êng b»ng c¸ch mua con d©u ph¶n ¸nh ®Þa vÞ uy tÝn vµ sù giµu nghÌo hai gia ®×nh th«ng gia. Tr×nh tù c¸c cuéc th¨m hái s¬ bé tÝnh chÊt ®å lÔ c¸c nghi thøc kÌm theo c¸c lÇn trao ®æi x¸c nhËn lÔ ¨n hái ®¸nh dÊu ngµy c« d©u tõ gi· gia ®×nh cha mÑ ®Î ®Ó vÒ nhµ chång tÊt c¶ ®Òu gièng nhau dï lµ gi¶n dÞ nhÊt.

          Mua con rÓ còng gièng nh­ cuéc h«n nh©n mua con d©u. Tr­íc khi cã cuéc h«n nh©n nµy bªn nhµ g¸i ®¸nh tiÕng tr­íc lµ gia ®×nh bÊt h¹nh kh«ng cã con trai muèn nhËn con trai lµm con nu«i ®Ó nèi dâi thê phông tæ tiªn. NÕu nhµ trai ®ång ý cuéc h«n nh©n sÏ diÔn ra vµ con rÓ sÏ ë lu«n bªn nhµ bè mÑ vî (t¸c gi¶ gäi mua con rÓ lµ kh«ng chÝnh x¸c ph¶i gäi lµ ë rÓ v× tÊt c¶ mäi lÔ vËt ®¸m c­íi vÉn do nhµ trai bá ra nh­ mua d©u. ë rÓ cã thÓ truyÒn ®êi nèi dâi bªn nhµ vî cã thÓ ®Õn hÕt ®êi bè mÑ vî cã thÓ vµi n¨m l¹i trë vÒ bªn néi).

          Nghiªn cøu vÊn ®Ò tæ chøc x· héi lµng M­êng t¸c gi¶ nh¾c ®Õn ®Æc ®iÓm ý thøc cña ng­êi M­êng r»ng ng­êi M­êng rÊt cã tr¸ch nhiÖm c¸ nh©n trong mét tËp ®oµn nhÊt ®Þnh: Gia ®×nh lµng xãm vµ mét møc ®é nµo ®ã lµ Tæng nh­ng kh«ng nhËn thøc ®­îc tr¸ch nhiÖm vµ sù ®oµn kÕt x· héi më réng ra ®Õn bªn ngoµi.

          Ng­êi ®øng ®Çu mét l·nh ®Þa lµ Lang cun (ngµnh c¶) vµ Thæ tao (ngµnh thø) cña mét dßng hä cha truyÒn con nèi. Tõ Lang cun ®Õn ng­êi d©n lµ mét quan hÖ khÐp kÝn eo hÑp kh«ng më réng kh«ng nh×n ra t­¬ng lai bëi vËy mçi vïng M­êng do mét Lang cun cai qu¶n ®Òu sinh ra nh÷ng luËt lÖ riªng ®Ó trãi buéc nhau th­êng d©n rÊt khæ mµ hä lang rÊt sung s­íng.

          ViÖc thê cóng tæ tiªn trong gia ®×nh M­êng t¸c gi¶ nh¾c ®Õn quan hÖ vÒ c¸i chÕt vµ cuéc sèng sau c¸i chÕt ë ®ã ®­îc quan niÖm nh­ lµ cuéc sèng trªn mÆt ®Êt. Ng­êi M­êng cã nçi sî h·i vÒ ho¹t ®éng cña ng­êi chÕt vµ còng mong muèn ng­êi chÕt ®­îc yªn t©m b»ng c¸ch ch¨m sãc ®Õn ®êi sèng no ®ñ cña ng­êi ë bªn kia thÕ giíi. ViÖc thê cóng tæ tiªn biÓu hiÖn lßng thµnh vµ kiªng kþ nh÷ng ®iÒu v« lÔ tr­íc bµn thê.

          Kh¸c víi nghiªn cøu thê cóng tæ tiªn t¸c gi¶ chØ nªu quan niÖm viÖc thê cóng céng ®ång ®­îc t¸c gi¶ m« t¶ chi tiÕt h¬n vÒ c¸c nghi lÔ c¸ch ®Æt vÞ trÝ vµ bµn thê. ViÖc thê cóng chung cña lµng xãm chñ yÕu lµ ba h×nh thøc: Thµnh hoµng Thæ c«ng vµ ThÇn nói. N¬i thê Thµnh hoµng ph¶i cã miÕu thiªng riªng thê Thæ c«ng vµ ThÇn nói chñ yÕu ®Æt theo c¸c gia ®×nh. Mäi ®å vËt b»ng cuéi b»ng s¾t ®ång hun gang... t×m nhÆt ®­îc trong ®Êt ®Òu ®­îc gi¶ thiÕt coi nh­ cã kh¶ n¨ng xua ®uæi tµ ma phßng ngõa bÖnh tËt vµ ch÷a bÖnh.

          VÒ c¸c phong tôc tËp qu¸n t¸c gi¶ nghiªn cøu c¸c vÊn ®Ò sinh në ma chay lÔ tÕt vµ mét sè phong tôc kh¸c.

          ë ng­êi M­êng cã chöa lµ dÉn tíi sinh në bao giê còng ®­îc gia ®×nh hoan nghªnh ®ãn mõng vui vÎ. Lóc sinh ®Î ng­êi ta ®Æt dÊu hiÖu ë ®Çu cÇu thang hay ngoµi s©n ®Ó kiªng kþ ng­êi l¹ vµo nhµ. T¸c gi¶ gi¶i thÝch viÖc nµy nh­ sau: ViÖc kiªng kþ lµ ®Ó tr¸nh cho ng­êi ngoµi khái tiÕp xóc víi thø « uÕ trÎ s¬ sinh khái l©y bÖnh bªn ngoµi. Nh­ng ®ã kh«ng ph¶i lý do chñ yÕu mµ theo quan niÖm cña ng­êi M­êng lµ hä tr¸nh cho trÎ s¬ sinh gÆp ph¶i c¸i "vÝa xÊu" cña ng­êi l¹ cã thÓ g©y cho "c¸i vÝa" cña trÎ ®au èm quÊy khãc. Hä mong cho bµ mÑ vµ trÎ s¬ sinh mau chãng khoÎ m¹nh cøng c¸p nªn ®Æt gi­êng s¹p bªn c¹nh bÕp löa khi ra ®­êng ®øa trÎ ®­îc b«i mét vÖt nhä lªn tr¸n ®Ó tr¸nh ma xÊu nhËp vµo còng lµ ng¨n linh hån cña trÎ kh«ng tho¸t ra ngoµi.

          LÖ tôc ma chay cña ng­êi M­êng kh¸ phøc t¹p nh­ng cã ®iÒu ®ã lµ viÖc chung cña lµng xãm nªn tang gia ®ì lo kh©u phôc vô mÆc dï ma chay kÐo dµi ®Õn d¨m b¶y ngµy. Ngay sau khi ®­îc tin cã ng­êi chÕt trong lµng hµng xãm ®Òu ®Õn nhµ cã ng­êi chÕt ®em theo r­îu g¹o tiÒn gµ... tuú theo ®iÒu kiÖn tõng ng­êi tõng møc ®é quan hÖ víi gia chñ. Sù cã mÆt cña thÇy mo lµ rÊt quan träng vµ cÇn thiÕt. ThÇy mo sÏ lµm c¸c thñ tôc nghi lÔ bao gåm chñ yÕu lµ c¸c lo¹i mo: Mo lÔ mo vÝa mo v¸i (lÔ cóng) vµ mo ma (®­a linh hån ng­êi chÕt ®i vµ vÒ). TÊt c¶ c¸c buæi lÔ ma chay thÇy mo ®Òu mÆc mét chiÕc ¸o dµi mµu ®en xanh vµng hoÆc hoÆc ®á cã viÒn mµu t­¬ng ph¶n víi mµu nÒn ¸o ®éi chiÕc mò sÆc sì tua mµu cao vµ cã ®u«i d¶i sau l­ng.

          Trong x· héi M­êng cßn cã nh÷ng ng­êi chuyªn lµm nghÒ ma thuËt phï thuû. Hä còng cã bµn thê thÇn chñ nh­ thÇy mo vµ còng cã uy tÝn vÞ thÕ nhÊt ®Þnh trong céng ®ång lµng m­êng.

          Ngµy tÕt n¨m míi lµ ngµy vui mõng ®Çy ®ñ vµ dµi nhÊt. Nh÷ng ngµy cuèi cïng cña n¨m cò ng­êi M­êng tÊt bËt chuÈn bÞ cho tÕt nh­ gãi b¸nh ®i chî lau röa quÐt dän cñi löa... nh­ng thøc ¨n chÝnh lµ con lîn th× ®· ®­îc hä chuÈn bÞ tr­íc ®ã nhiÒu th¸ng bëi v× ngµy tÕt gia ®×nh nµo còng nhÊt thiÕt ph¶i cã con lîn ®Ó lµm cç tÕt vµ thÞt ­íp chua ¨n dÇn trong vµi th¸ng sau. Giê kh¾c giao hoµ n¨m cò vµ n¨m míi ng­êi M­êng cã tôc t¾m suèi víi mong ­íc gét röa nh÷ng ®iÒu xÊu trong ng­êi cÇu mong ®­îc khoÎ m¹nh trong n¨m míi.

          G¹o ®èi víi ng­êi M­êng cã mét gi¸ trÞ thÇn tho¹i t©m linh. BÊt cø lÔ cóng nµo còng ®Òu cã g¹o c¬m  (chñ yÕu lµ x«i nÕp). Tr­íc khi vµo vô gieo trång hay sau khi ®· thu ho¹ch ng­êi M­êng ®Òu cã lÔ cóng trë thµnh hÖ thèng nghi lÔ ®ång ruéng trong ®ã héi Khuèng mïa lµ quan träng vµ quy m« h¬n c¶. Ngoµi ra lÔ c¬m míi lÔ mõng n¨m míi lµ lÔ nghi n«ng nghiÖp chñ yÕu cÇu mïa cÇu søc khoÎ...

          Khi kÕt luËn cuèn s¸ch TiÕn sÜ Quydiniª viÕt: Sù hiÓu biÕt vÒ ng­êi M­êng cßn nhiÒu h¹n chÕ tuy vËy còng nhËn ra hä cã nhiÒu nÐt t­¬ng tù nh­ ng­êi ViÖt hiÓu biÕt ng­êi ViÖt lµ c¬ së niÒm tin khi nghiªn cøu ng­êi M­êng. Cã thÓ t×m thÊy nh÷ng h¹n chÕ cña cuèn s¸ch do gãc nh×n cña mét t¸c gi¶ nghiªn cøu ng­êi ngo¹i quèc song chóng ta kh«ng thÓ kh«ng ghi nhËn tr©n träng mét c«ng tr×nh d©n téc häc v¨n ho¸ häc thËt c«ng phu vµ ®Çu tiªn vÒ ng­êi M­êng ë ViÖt Nam.

More...