Sự hiện diện của bếp lửa trong ngôi nhà sàn đương nhiên là một phương tiện tiện ích trong đời sống của người Thái. Bếp lửa gắn bó với mỗi cuộc đời, gắn bó với gia đình, với cộng đồng nối tiếp qua các thế hệ. Bởi vậy, sử dụng bếp lửa đã trở thành nề nếp, tập quán, phong tục của cộng đồng Thái. Bắt đầu từ bài này, RƯỢU NÚI lần lượt giới thiệu cùng bạn quan tâm những phong tục, tập quán và một số sinh hoạt tín ngưỡng của người Thái xung quanh bếp lửa.

Người Thái và phong tục với trẻ sơ sinh

        Nếu công việc sắm sửa và phục vụ người phụ nữ sinh đẻ chủ yếu thuộc về người chồng, dưới sự "cố vấn" của hai bà mẹ chồng và mẹ vợ, thì việc chăm chút đứa bé lại là niềm vui của cả nhà. Từ ông bà, cụ già nhất, cô bác, chú dì, cậu mợ... đến những đứa trẻ lẫm chẫm biết nói, biết đi... đều mừng ra mặt, lúc nào rảnh việc lại ghé bếp lửa mắng yêu đứa bé. Khi bé được vài tháng tuổi còn tranh nhau bế bồng, nâng niu. Đứa bé sinh ra, lớn lên được nuôi dạy trong tình thương yêu của mọi người, ngay cả khi bé tỏ ra "hư", bướng bỉnh, quấy khóc cũng được răn dạy bằng những lời chiều chuộng, nịnh nọt, ít khi bị người lớn đánh hay quát mắng. Tấm lòng yêu thương đứa bé của người lớn còn được thể hiện qua việc chăm sóc phần "hồn" từ khi đứa trẻ mới lọt lòng.

         Khi đứa trẻ ra đời, bà đỡ ngoáy ngón tay vào miệng bé thông họng, lấy dây gai thắt rồi thanh nứa sắc cắt rốn. Cuống rốn được bôi lá "nát" (một thứ lá thuốc có tác dụng cầm máu và sát trùng) giã trộn với nhọ ninh đồng. Bà đỡ và các chị đã chuẩn bị sẵn nước đun sôi có lá cây thơm để lau rửa cho bé. Xong đâu đấy họ đặt đứa bé đỏ hỏn trong một mảnh tã, cuốn lại từ đầu đến chân rồi đặt lên một cái nia dùng để sảy thóc gạo. Bà đỡ hai tay nâng nia lên theo tư thế sảy thóc, đi ra vùng ánh sáng ngoài cầu thang xoay xoay nia rồi nói to:

                   Con của ma, ma đến nhận

                   Con của trời, trời xuống lấy

                   Con đỏ ma không nhận

                   Con đỏ trời không chăm

                   Gạo mường dưới sẽ bón

                   Cơm mường Bằng sẽ chăm...

          Bà đỡ quay vào trong nhà đụng nia vào cột cái, nói như hát:

                   Ma chối ta đón

                   Trời cho ta nuôi

                   Then quý cho vía khỏe

                   Trời thương thử sấm động

                   Không giật mình con ơi

                   Không lạc vía cháu à...

          Những động tác của bà đỡ cầm nia sảy, xoay, đụng... là để trẻ sơ sinh bước đầu thích nghi với những chấn động trời đất bên ngoài bụng mẹ. Sau đó bà trả đứa trẻ về nằm với mẹ bên cạnh bếp lửa. Bà còn lấy chùm lá "nát" buộc túm treo ngược dưới gác bếp hay dưới mái gianh gần bếp, buộc nhánh cây xương rồng treo ngoài cầu thang, mục đích để trừ khử hôi tanh và ngăn cửa không cho ma xấu vào nhà quấy mẹ con. Đầu cầu thang, ông chủ nhà cũng treo lên một phên "ta leo" (Phên đan mắt cáo đường kính khoảng 20cm) để báo hiệu nhà vừa có trẻ sơ sinh, khách ngoài người nhà chưa nên vào, chủ nhà sợ những người vía xấu dông vào đứa trẻ. Bao giờ thấy trẻ cứng cáp, chắc chắn thành người họ mới dỡ "ta leo". Lúc đó hàng xóm láng giềng mới lần lượt đến thăm mừng.

          Khi bà đỡ trả đứa bé cho mẹ, các bà các chị giúp nhóm lửa cho bà mẹ sưởi, đồng thời đổ nước lá cây thuốc vào trong ống nứa hun đốt chín, chắt lấy nước thuốc cho người mẹ uống. Nước thuốc sôi rót sang một ống nứa khác gọi là "Chốc nặm". Người ở cữ tự tay cầm ống nứa "Chốc nặm" rót nước thuốc lên đầu ông bếp, bà bếp (hòn đầu rau) mỗi hòn một giọt, sau đó nhúng ngón tay vào nước trong ống rồi chấm vào miệng đứa bé, gọi là "Chóm nặm" (tức là cho trẻ sơ sinh uống nước lần đầu tiên khi mới sinh ra). Làm xong hai việc trên, người mẹ mới bắt đầu uống nước thuốc đó trong thời gian dài về sau nữa. Tiếp theo "Chóm nặm", người mẹ lấy bông lúa nếp hơ vào bếp cho nổ rồi nhặt bông nở nhai mớm cho bé gọi là "Chóm kháu"( vẫn ý nghĩa như "Chóm nặm", đồng thời có ý cho bé biết thức nuôi sống con người là hạt gạo bông cơm). Bé được "chóm" cơm nước xong, từ đó bắt đầu được bú sữa mẹ.

          Khi bé được ba đêm, thỉnh thoảng khóc thét lên, người Thái cho rằng ông Then trên trời phái quan Kem xuống khảo tra đứa bé. Quan Kem hành đứa bé rằng sẽ nhận chết non hay chết già, chết tai nạn hay chết bệnh tật (?). Nếu vía của đứa trẻ nhút nhát, hoảng sợ trước lời dọa nạt của quan Kem thì vội vàng nhận số chết theo "gợi ý" của quan Kem. Ngược lại vía đứa trẻ có bản lĩnh, thông minh sẽ bình tĩnh trả lời bằng những lời ước (do ông mo hát). Người Thái quan niệm, mỗi số phận đều do Then cai quản, sắp đặt, việc sinh tử của con người là hiển nhiên không ai cưỡng lại được. Tất cả được định đoạt từ sau đêm thứ ba, vía đứa trẻ nhận lời với quan Kem.

          Để cầu mong và cứu vãn cho đứa trẻ được mạnh khỏe, bình an, tai qua, nạn khỏi, sau đêm thứ ba, người ta làm một lễ gọi vía cho đứa trẻ. Trong lễ làm vía này, người ta kiêng nhắc đến quan Kem, coi như không hề có quan Kem hỏi thăm đến. Hay hiểu cách khác là người Trần đã ngấm ngầm chạy đua với quan Kem, trước khi có quan Kem đến thì vía đứa bé đã vững vàng, mạnh khỏe và sáng suốt. Sau khi ra đời, đứa trẻ được nâng niu bên cạnh mẹ, nhưng cái vía thì thoát xác đi rong chơi đâu đó, có thể bị lạc bơ vơ một mình. Chủ nhà (Bố đứa trẻ) đi mời ông mo gọi vía đứa trẻ trở về. Lễ gọi vía được sắm 4 bát cơm nếp và một gói cá đồ đặt ngay cạnh chỗ nằm của hai mẹ con. Người ta làm một cái thang tượng trưng bằng cây dâu tằm bắc từ khe sàn nhà (vị trí đẻ đứa bé) xuống đất. Việc này do bà đỡ thực hiện. Ông mo ngồi cạnh mâm cỗ vía, khấn gọi vía đứa bé dưới sân lên nhà ăn cơm, ăn cá cho chóng lớn thành gái thành trai.

          Tùy từng người, từng điều kiện mà thời gian nằm bếp của bà mẹ và đứa trẻ sơ sinh có thể kéo dài hay rút ngắn, trung bình là ba mươi đêm. Nhưng ngày rời bếp lửa, người Thái phải làm một lễ nhỏ cho đứa bé. Đó là lễ "Óoc phày" (lễ ra lửa). Bà đỡ đến ẵm bé vào lòng, nếu là con trai thì mang theo túi đựng tiền hoặc bạc, nếu là gái thì mang theo vợt bắt cá. Bà đỡ ẵm đứa bé xuống sân, bế đứa bé nằm ngửa và khấn cáo với đất trời rằng nhà ngài đã có thêm một thành viên mới, mong trời đất phù hộ cho bé hay ăn chóng lớn, khi trưởng thành gặp nhiều may mắn, làm ăn phát đạt. Từ đó hai mẹ con được rời khỏi bếp lửa và dọn chỗ ngủ lên giữa nhà.

          Khi đứa bé được ba tháng thì làm vía lớn hơn (Hiệc khoăn). Mâm cỗ làm vía có xôi nếp, cá đồ và trứng luộc. Vía này phải nhờ thầy mo, nhưng không nhất thiết phải là ông mo lớn (Mo luông). Một năm tuổi, đứa bé được làm vía Pang pộc. Vía Pang pộc thường làm khi trẻ xảy ra đau ốm. Vía Pang pộc có nghĩa là làm lễ đặt tên. Theo quan niệm của người Thái, mỗi đứa trẻ sinh ra đều có một bà mẹ ở trên trời đỡ đầu. Đứa trẻ hay đau ốm là do bà mẹ trời chưa đặt tên, nên phải làm lễ đặt tên cho đứa bé. Ngoài ra đứa bé còn được làm vía Pù xày (ông đó đơm cá), Pù hông (ông chõ đồ xôi), Pù hay (ông chõ đồ rau, đồ cá)v.v... Những lễ này không cần có thầy mo, thay cho thầy mo là ông thầy tượng trưng bằng các dụng cụ như cái đó, cái chõ. Tất cả những lễ này là sự kế tục các lễ đã từng diễn ra trong ngày bé còn nằm bếp và cũng mở đầu cho hàng loạt lễ nghi khác trong một vòng đời người của đời sống tín ngưỡng người Thái.

Ông và cháu.

Kết quả bước đầu của một

DỰ ÁN VĂN HỌC 

Đức Long                            

          Sáng ngày 20 tháng 4 năm 2011, tại trụ sở Hội Nhà văn Việt Nam, Đoàn Nhà văn tỉnh Hòa Bình đã gặp để báo cáo về việc thực hiện xuất bản Tác phẩm Văn học tiêu biểu tự chọn của các nhà văn trong tỉnh và tặng tác phẩm vừa xuất bản cho Thường trực Ban Chấp hành Hội Nhà văn và Bảo tàng Văn học Việt Nam.

          Dự buổi gặp mặt và trao tặng sách có Nhà thơ Hữu Thỉnh - Chủ tịch Hội Nhà văn, Chủ tịch Ủy ban toàn quốc Liên hiệp các Hội Văn học - Nghệ thuật Việt Nam.  Đoàn Nhà văn tỉnh Hòa Bình có Nhà văn Hà Trung Nghĩa (dân tộc Mường), Nhà thơ Đinh Đăng Lượng (dân tộc Mường), Nhà thơ Lò Cao Nhum (dân tộc Thái). Tác phẩm Văn học Đoàn Nhà văn Hòa Bình trao tặng gồm: “Chân mây màu tím” - tập truyện ngắn chọn lọc của Nhà văn Hà Trung Nghĩa, “Bóng cây Chu đồng” - thợ chọn lọc của nhà thơ Đinh Đăng Lượng, “Rượu núi – thơ chọn lọc của Nhà thơ Lò Cao Nhum.

          Đây là những tác phẩm được tuyển chọn và xuất bản theo “Dự án Xuất bản tác phẩm Văn học tiêu biểu tự chọn của các Nhà văn” theo sáng kiến của Trung tâm Khai thác bản thảo và Tác quyền, được Hội Nhà văn Việt Nam và Nhà xuất bản Văn học chấp thuận và nhiệt thành ủng hộ. Dự án này cũng đã được Nhà văn Phạm Ngọc Chiểu - Giám đốc Trung tâm, trình bày trong tham luận đọc tại Diễn đàn Đại hội VIII Hội Nhà văn Việt Nam tổ chức đầu tháng 8 năm 2010 tại thủ đô Hà Nội và được các Nhà văn dự Đại hội nhiệt liệt tán thành. Nội dung chủ yếu của Dự án có thể tóm tắt: Vì nền Văn hiến nước nhà, đề nghị Đảng và Nhà nước quan tâm ủng hộ, cấp kinh phí để Hội Nhà văn Việt Nam cùng các Nhà văn Hội viên tiến hành tuyển chọn, xuất bản cho mỗi Nhà văn Việt Nam một tác phẩm Văn học tiêu biểu tự chọn. Như vậy nếu Dự án được thực hiện thì lần đầu tiên kho lưu trữ trước tác nước ta được bổ sung một ngàn tác phẩm Văn học chọn lọc, và lần đầu tiên người yêu văn học Việt Nam được chứng kiến không chỉ diện mạo Văn học Việt Nam đương đại mà còn được thấy dung mạo Hội Nhà văn Việt Nam.

          Trong khi chờ các cấp có thẩm quyền phê duyệt Dự án, với sự giúp đỡ của Hội Nhà văn Việt Nam, được Tỉnh ủy, UBND tỉnh Hòa Bình quan tâm cấp kinh phí tài trợ, cùng với sự nỗ lực tự thân cả trong tuyển chọn tác phẩm và lo kinh phí bù đắp, ba Nhà văn tỉnh Hòa Bình cùng Trung tâm khai thác bản thảo và tác quyền đã xuất bản thành công ba tác phẩm văn học tiêu biểu tự chọn của ba Nhà văn.

          Nhà văn Hà Trung Nghĩa đã xuất bản tập truyện ngắn: “Hoàng hôn”, tác phẩm được Hội Nhà văn Việt Nam tặng giải B về đề tài dân tộc và miền núi năm 1995 và ba cuốn tiểu thuyết. Nhưng khi chọn tác phẩm tiêu biểu, ông quyết định in tập truyện ngắn chọn lọc “Chân mây màu tím”. Sách dày 350 trang, khổ 14,5 x 20,5 cm.

          Nhà thơ Đinh Đăng Lượng đã xuất bản 5 tập thơ. Ông tuyển chọn và đưa in tập thơ chọn lọc gồm 129 bài thơ thấm đậm chất thơ dân gian Mường. Sách dày 240 trang, khổ 14,5 x 20,5 cm.

          Nhà thơ Lò Cao Nhum đã xuất bản 6 tập thơ. Lần này, ông tự chọn và đưa in 143 bài vào tập thơ chon lọc của mình. Bạn đọc sẽ có dịp thưởng thức những bài thơ vừa hiện đại vừa giữ được hương vị dân ca Thái của Nhà thơ dân tộc Thái Mai Châu – Hòa Bình này, sách dày 208 trang , khổ 14,5 x 20,5 cm.

          Cả ba tác phẩm văn học trên đều in giấy ốp sép ngoại, bìa cứng, chất lượng in ấn đẹp và trang trọng. Đây là kết quả bước đầu rất đáng ghi nhận việc thực hiện “Dự án Xuất bản tác phẩm Văn học tiêu biểu tự chọn của các Nhà văn”

          Xin chúc mừng ba Nhà văn tỉnh Hòa Bình và hy vọng tiếp sau đây toàn bộ Dự án xuất bản đặc biệt trên được thực hiện với sự quan tâm của Trung ương và lãnh đạo các tỉnh, thành trong cả nước.

                                                                                  Ngày 20 tháng 4 năm 2011

                                                                                                Đ.L

Cảm xúc dọc bến thời gian

          Hầu hết tập thơ đầu tay của các tác giả đều tập hợp những bài thơ sáng tác qua nhiều năm sinh sống và làm việc trên nhiều lĩnh vực, trên mọi ngả đường. Ấy là cảm xúc dọc lộ trình cuộc đời được ghi chép lại như một nhật ký. Cái mạnh của những tập thơ này là sự hồn nhiên tươi ròng, sự rung cảm chân thành, những phát hiện bất ngờ, không cố ý sắp đặt trong từng bài nhưng có thể nhóm lại thành những dòng mạch cảm xúc tựa như những dòng sông. Đôi bên bờ sông ấy có biết bao bến nhớ, bến thương, bến cười, bến khóc. Tác giả Hoàng Mai Ba đã gọi những bến bờ ấy là Bến thời gian.

            Những vệt đậm về quê hương, về những nẻo đường đất nước và về tình yêu, tập thơ Bến thời gian định hình một cấu trúc. Ở đấy có hoài niệm về quá khứ với những nỗi niềm sâu lắng, có trực diện hiện hữu tiếng lòng da diết, dào dạt. Với quê hương, nơi người ta ra đời, lớn lên và được chắp cánh, hiện lên trong thơ Hoàng Mai Ba thật gần gũi và tràn ngập tình cảm hiếu nghĩa. Không yêu làng quê thì làm sao có được những chi tiết đậm sắc làng quê, dù anh đã có quê hương thứ hai ở đâu đó thị thành. Chi tiết trong thơ Hoàng Mai Ba sắc nét mồn một cả hình ảnh lẫn âm thanh:

                        ... Rộn tiếng vạt trâu đi cày

                        Trong tiếng rào rào nhổ mạ

                        Thì thòm tát nước gầu dây.

                                                (Quê hương)

            Từ những chi tiết cụ thể ấy anh đã khái quát tình cảm chung của cả một thế hệ, một dân tộc biết lấy nghĩa tình làm trọng, biết chọn hiếu đễ làm đạo lý, biết tôn thờ nguồn cội làm lẽ sống. Đứng trên bến sông quê, anh thốt lên như một lời hàm ơn, day dứt với làng quê còn nhiều nhọc nhằn lam lũ như là nói thay cho tâm trạng biết bao người xa xứ trở lại cố hương:

                        Tôi lớn lên từ câu hát đưa nôi

                        Câu hát là hành trang một thời trận mạc

                        Bến sông quê như cánh cò cánh vạc

                        Vai gầy gánh nặng đường trơn...

                                                (Bến sông quê)

            Một trong những hình ảnh đậm nét ở làng quê mà các nhà thơ không thể không nhắc đến, đó là hình ảnh người mẹ. Hoàng Mai Ba nhắc nhiều đến mẹ trong thơ của mình, để lại trong người đọc nhiều rung động, trong đó có hình ảnh người mẹ đi chợ về chia túm vải cho các con:

                        Hương vải ngọt chua không sao quên được

                        Bàn tay gầy túm vải mẹ phần con...

                                                (Mùa vải)

Hoàng Mai Ba nói về quê hương với ngôn ngữ mạch lạc, hồn nhiên, đằm thắm tình cảm, nhưng anh cũng có cách nói tinh tế mà gợi, chan chứa sắc thái cảm xúc:

                        Bữa cơm thường gọi nắng

                        Tối chong đèn sắn ngô

                        Cái nhọc nhằn giấu đi thầm lặng

                        Hạt nắng hạt mưa lớn lên...

Thơ là hình tượng, mọi ý tứ đều thông qua hình tượng mà bộc lộ. Với đoạn thơ trích trên, tác giả đã tiếp cận đến hình tượng của thơ.

            Những tình cảm sâu nặng với quê hương chính là cơ sở, là phông nền để ta tin vào sự khoáng đạt của tâm hồn, tấm lòng tác giả với cuộc đời. Quê hương sinh dưỡng anh, chắp đôi cánh cho anh bay xa. Đến đâu tác giả cũng gửi gắm mảnh hồn mình, biểu lộ tình cảm của mình như với chính làng quê cội nguồn. Với cái nhìn phát hiện, cái trực cảm vốn có, tác giả viết về Hà Nội mà không sao thoát khỏi hình ảnh thân thuộc làng quê:

                        Gió sông Hồng tràn đê vào phố

                        Thảo thơm hương cốm sen làng...

                                                (Bến thời gian)

                        Ta dắt em qua một vòng phố cổ

                        Nghe hồn làng xã vọng trong tim...

                                                (Chợ quê giữa phố phường Hà Nội)

            Hình bóng làng quê còn thấp thoáng nhập nhoà trong sương núi Đà Giang: Mấy mươi bậc đá lên đền chúa / Hương tóc hương rừng thoảng lối mây / Ngoảnh lại Đà Giang xanh như ngọc / Bồi hồi ta ngỡ gặp cố hương... (Đi hội Đền Bờ). Hoàng Mai Ba thuộc thế hệ những người đã từng ra trận chống giặc ngoại xâm. Khi hành quân qua Chi Nê, trái tim anh ánh lên như "ngọn đèn dầu đỏ bấc/ cánh cửa khép hờ lọt tiếng à ơi" bởi một nụ cười "sáng cả trời đông". Và kết bài thơ viết về nụ cười âý, anh đã khái quát: "Nụ cười em suốt cuộc chiến tranh chia lửa / Thành Chi Nê, dáng đứng ở trong tôi". Với người Cao Phong, anh có lối biểu cảm khá đẹp: Em gái nghiêng chiều chải tóc / Dáng mềm như suối như sông / Xa rồi nhớ câu hát đúm / Bâng khuâng một trời Cao Phong (Một thoáng Cao Phong). Trong thơ Hoàng Mai Ba, nơi chôn rau cắt rốn, những địa chỉ mọi miền hoà nhuyễn nhất quán một tình cảm không thiên vị. Phải chăng tấm lòng khoáng đạt đó cũng là tấm lòng bao dung, một phong thái cao thượng chẳng dễ gì ai cũng có được?

            Đi dọc "Bến thời gian" ta còn gặp một khoảng xanh mát đằm thắm thơ tình. Thơ tình yêu muôn hồng nghìn tía. Hay dở nông sâu của bài thơ tuỳ thuộc sắc thái cảm xúc và cách thể hiện của tác giả đối với đối tượng phản ánh. Làm sao mỗi bài thơ có một gưong mặt riêng, trụ vững và đóng được dấu ấn trong lòng người đọc luôn là câu hỏi xoáy xiết. Mọi cảm xúc hời hợt, không chân thực sẽ đưa đến những bài thơ nhạt nhẽo với những câu chữ gò ép mòn sáo. Sự nỗ lực của Hoàng Mai Ba trước những thách thức nghiệt ngã ấy, đã để lại một mảng thơ tình trong tập thơ Bến thời gian không nhoà nhạt, hơn nữa còn tạo ấn tượng với người đọc như trường hợp bài "Chiều thu" và "Em đi".

            Có thể gọi một cách thú vị rằng, "Chiều thu" là bài thơ tình phồn thực. Bằng cách diễn cảm tinh tế, kín đáo theo kiểu nói gió đụng mây, bài thơ đã hiện lên một bản năng phồn thực, một cuộc mây mưa sinh sản để duy trì và phát triển sự sống:

Ta vuốt tóc

Dải mây lưng núi

Núi rùng mình

Róng riết một vòng tay

Ào xuống một nụ say

Ta như cơn lũ nguồn hối hả

Tràn bãi bờ sắc đỏ phù sa.

Lá có biết

Nhớ thương chín đợi mười chờ

Hai rừng tình si, hai núi dại khờ

Trót thả vào nhau giọt buồn thiên cổ.

            Khác với âm hưởng róng riết của bài "Chiều thu", bài "Em đi" man mác một nỗi niềm thấp thỏm vò võ. Trong 4 khổ thơ thì có 3 khổ, mở đầu là điệp cú: "Em đi rồi anh thấy lo", khổ 2 và những câu còn lại là giải trình nguyên nhân nỗi lo ấy: Ta có nhau thoảng thốt về nhau / Anh cứ sợ giữa dòng đời trôi nổi / Em ngập giữa hào quang trao đổi / Mai em về còn thắm ngày qua... Tâm trạng đơn phương ấy cứ dày vò đến tận câu cuối rồi buông một dấu hỏi như thể muốn chấm dứt mà không thể chấm dứt

            "Chiều thu" và "Em đi" là hai bài thơ tình khá hay trong tập "Bến thời gian", nó được kết tinh và thăng hoa từ một trái tim nồng ấm, đằm thắm, bao dung và khoáng đạt. Tình yêu quê hương, đất nước, tình yêu con người nhuần nhuyễn quyện vào nhau đã tạo nên một sắc thái nhân văn, văn hoá của tập thơ Bến thời gian.

                                                                                    Hoà Bình, cuối năm 2010